اسلام آباد \ eslām-ābād\ ، شهر و پایتخت پاکستان. این شهر که در نزدیکی شهر راوِلپِندی قرار دارد، در اکتبر ١٩٥٩/ مهر ١٣٣٨ به جای شهر کراچی به‌عنوان پایتخت جمهوری اسلامی پاکستان برگزیده، و در فوریۀ ١٩٦٠/ بهمن ١٣٣٨ نام اسلام‌آباد برای آن انتخاب شد (ذبیح، ٢٤١؛ نلسن، ١٤٧؛ اردو...، ذیل اسلام‌آباد).
پس از تشکیل پاکستان در ١٤ اوت ١٩٤٧م/ ٢٣ مرداد ١٣٢٦ش، کراچی تا ١٣ سال پایتخت آن کشور بود (ذبیح، ١٩٥) و چون از نظر موقعیت دفاعی، اداری، جغرافیایی و اجتماعی و نیز از حیث آب‌و‌هوا مناسب نبود، در فوریۀ ١٩٥٩ به فرمان ایوب‌خان، رئیس جمهور وقت، کمیسیونی به ریاست یحیى خان برای گزینش محلی مناسب برای پایتخت جدید تشکیل شد (نلسن، ١٤٥) که نتیجۀ آن، انتخاب اسلام‌آباد به‌عنوان پایتخت جدید بود. ساخت این شهر از اکتبر ١٩٦١ آغاز شد ( اردو، همان‌جا؛ اسلام‌آباد، ١٩)، اما چون پایتخت جدید یک‌باره آماده نمی‌شد، راولپندی که مرکز ستاد ارتش بود، از ١٩٥٩ تا ١٩٦٩م به صورت پایتخت موقت درآمد (اسعدی، ١٢٣؛ ذبیح، همان‌جا)، تا اینکه سرانجام، اسلام‌آباد به‌طور کامل و قطعی پایتخت پاکستان شد (همان‌جا).

ویژگیهای جغرافیایی

اسلام‌آباد در فاصلۀ ١٩ °٣٣ تا ´٥٠ °٣٣ عرض شمالی، و ´٢٣ °٧٢ تا ´٣٤ °٧٢ طول شرقی قرار گرفته ( EI ٢؛ ذیل «اسلام‌آباد»؛ اسلام‌آباد، همان‌جا)، و ارتفاع آن از سطح دریا میان ٧٦٢ تا ٦١٥‘١ متر است. این شهر در کنارۀ شمال شرقی فلات پوتوهار، در دامنۀ تپه‌های مارگَله قرار دارد («حقایق...»، ٨٠؛ حاج سید جوادی، ١٦٧؛ نیز نک‌ : «گردش...»، ٧). میانگین دمای این شهر در تابستان به °٣٩ و در زمستان به °٣ سانتی‌گراد می‌رسد (BSE ٣, ٤٨٧) و میانگین بارندگی سالانۀ آن ١٤٣‘١ میلی‌متر است (رضا، ٢٦؛ «اسلام‌آباد زیبا»، ٢٠).
جمعیت اسلام‌آباد با حومۀ آن در ١٩٧٢م، ٦٤١‘٧٦ تن، و در ١٩٧٨م، ١٦٥ هزار تن بود؛ این شمار در ١٩٨٣م، به ٢٨٦‘٣٤٠ تن رسید (رضا، همان‌جا). بر پایۀ برآورد سال ٢٠٠٣م، جمعیت اسلام‌آباد نزدیک به ٦٩٨ هزار تن بوده است (ME، ذیل «اسلام‌آباد»).
در محلی که اکنون اسلام‌آباد قرار دارد، شهری کهن به نام کوری وجود داشته، که گویا زمانی مرکز تجاری بزرگی بوده است. در آنجا مسجدی وجود دارد که بنابر برخی روایتها، در ١٨٩ق/ ٨٠٥م ساخته شده است (حاج سید جوادی، همان‌جا). همچنین شهری کهن از هندوها در سیدپور، در حومۀ اسلام‌آباد، برجا مانده است. این منطقه مسیر رودخانۀ سوان بوده، و در آنجا آثاری متعلق به دوران پیش از تاریخ به دست آمده است که در موزۀ آثار طبیعی اسلام‌آباد نگهداری می‌شود (همان‌جا؛ اسلام‌آباد، ٣٧-٣٩؛ ذبیح، ٤٨٧). در این شهر معبدی متعلق به هندوان نیز وجود دارد. همچنین راهی کهن که در دوران پادشاهان تیموری هندوستان ساخته شده است، از تپه‌های مارگله می‌گذرد (همان‌جاها).
در ١٩٥٩م که اسلام‌آباد به‌عنوان پایتخت پاکستان تعیین شد، کمتر اثری از آبادی در آن وجود داشت، ولی در مدتی کمتر از ١٠ سال، بزرگ‌راهها، خیابانها و ساختمانهای بزرگ، پارکها، تفریحگاههای عمومی، دانشگاهها، کتابخانه‌ها، مساجد، مدارس و بازارها در آن پدید آمد.
اسلام‌آباد از نظر طراحی و معماری دارای هماهنگی، و مانند شهرهای دهلی نو، کانبِرا و برازیلیاست. در احداث این پایتخت جدید معماران، شهرسازان و طراحان سرشناس بین‌المللی، مانند کُنستانتینوس دُکسیادیس، ادوارد دیورِل اِستون (ه‌ م)، جو پونتی و لویی کان، شرکت داشتند (راجپوت، ٤٤؛ اسلام‌آباد، ٢٥؛ ME، همان‌جا). این شهر به ٨ منطقه با کارکردهای متفاوت تقسیم شده است: مناطق اداری، دیپلماتیک، مسکونی، تجاری، صنعتی، منطقۀ نهادها و سازمانها، یک کمربند سبز و یک پارک ملی (EB، ذیل «اسلام‌آباد»).

از نقطۀ مرکزی شهر اسلام‌آباد، ٤ بزرگ‌راه منشعب می‌شوند که پهنای هر یک از آنها ٣٦٦ متر است و هر یک به میدانی به وسعت ١/ ٣ کم‌٢ منتهی می‌شوند. دو بزرگ‌راه «اسلام‌آباد» و «کشمیر» نیز از طریق بزرگ‌راه سراسری پاکستان، اسلام‌آباد را به شهرهای دیگر کشور، مانند لاهور و پیشاور، و ناحیۀ کشمیر متصل می‌کند (ذبیح، ٢٣٦). اسلام‌آباد با ٦٥ کم‌ ٢ وسعت، دارای بافتی فشرده است (EB، همان‌جا).
برای رساندن آب به اسلام‌آباد دو سد بزرگ راوَل و سیملی و نیز چند چاه عمیق احداث شده است. سد راول با ارتفاع ٣٨/ ٢٤ متر دارای دریاچه‌ای به وسعت ٨/ ٧٧ کم‌٢ و گنجایش ٠٠٠‘٦٥٠‘٦١ متر مکعب آب است (همو، ٤٧٧؛ EB، همان‌جا) و سد سیملی که با ارتفاع ٨٤ متر، در دهکده‌ای به نام سیملی در ٣٨ کیلومتری اسلام‌آباد واقع شده، بلندترین سد پاکستان به شمار می‌رود (همو، ٢٤٦-٢٤٧).

ویژگیهای فرهنگی ـ اجتماعی

بیشتر مردم روستایی ناحیۀ اسلام‌آباد به زبان پوتوهاری سخن می‌گویند که گویشی از زبان پنجابی است، و بیشتر مردم شهر به زبانهای پوتوهاری، پنجابی و اردو تکلم می‌کنند، اما چون اکثر آنان کارمندان دولت مرکزی و سفارتخانه‌ها، کارگران و کارمندان برخی کارخانه‌های کوچک، و بازرگانان و مغازه‌دارانی هستند که در ٣٠ سال اخیر در اسلام‌آباد اسکان یافته‌اند، زبان انگلیسی نیز در میان آنان رایج است. دین اهالی شهر اسلام است و تنها شمار اندکی مسیحی در آنجا زندگی می‌کنند.

دانشگاهها

در اسلام‌آباد ٣ دانشگاه به نامهای دانشگاه قائد اعظم، دانشگاه آزاد علامه اقبال و دانشگاه بین‌الملل اسلامی وجود دارد:
دانشگاه قائد اعظم در ١٩٦٥م/ ١٣٤٤ش بنیاد نهاده شد، در ١٩٧١م به محل کنونی در خیابان مارگله انتقال یافت و در ١٩٧٦م (جشن صدمین سال ولادت بنیادگذار پاکستان) به نام قائد اعظم نامیده شد. شمار دانشجویان این دانشگاه در مقاطع مختلف از دو هزار تن فراتر، و هر سال رو به فزونی است («جزوه...»، passim؛ ذبیح، ٣٤٠- ٣٤٨؛ «راهنما...»، ٤٢٣-٤٣٧).
دانشگاه آزاد علامه اقبال در پی قانون مصوب ١٩٧٤م/ ١٣٥٣ش پدید آمد و مقارن با جشن صدمین سال ولادت اقبال در ١٩٧٧م، به نام او نام‌گذاری شد («دانشگاه...»، passim؛ ذبیح، ٣٤٩-٣٦٠؛ «راهنما»، ٩-٢٩).

دانشگاه بین‌الملل اسلامی در ١٩٨٠م/ ١٣٥٩ش بنیاد نهاده، و ادارۀ تحقیقات اسلامی بدان منضم شد. این اداره در ١٩٥٨م تأسیس شده بود و در ١٩٨٠م وابسته به دانشگاه بین‌الملل اسلامی، و در ١٩٨٥م جزو آن دانشگاه شد. اکنون در دانشگاه بین‌الملل اسلامی علوم مختلف، همچون اقتصاد، حقوق اسلامی، علوم دینی و زبان و ادبیات عرب، در مقطعهای کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری تدریس می‌شود (ذبیح، ٣٦١-٣٦٩؛ «راهنما»، ١٤٥-١٦٣). این دانشگاه صدها دانشجو از کشورهای گوناگون می‌پذیرد تا در علوم اسلامی تحصیل کنند. تدریس در این دانشگاه عموماً به عربی، و در برخی موارد به انگلیسی صورت می‌گیرد.
در اسلام‌آباد یک دانشکدۀ علوم بازرگانی پسرانه، ٦ دانشکدۀ علوم و ادبیات پسرانه و ٦ دانشکدۀ علوم و ادبیات دخترانۀ دولتی نیز وجود دارد که در آنها دانشجویان تا مقطع کارشناسی در علوم و ادبیات تحصیل می‌کنند. در زمان ذوالفقار علی بوتو، همۀ مؤسسه‌های آموزشی دولتی شدند، اما پس از او، دولت پاکستان به مؤسسه‌های خصوصی اجازه داد تا دبستانها، دبیرستانها و دانشکده‌ها و حتى دانشگاههای غیر دولتی بنیاد نهند.

دیگر نهادهای علمی و فرهنگی

شورای نظریۀ اسلامی

این شورا در ١٩٥٧م تأسیس شد و اعضای آن متخصصان فقه و حقوق اسلامی‌اند که به توصیۀ وزارت امور مذهبی، به دستور رئیس جمهور برگزیده می‌شوند. وظیفۀ اصلی آنان بررسی همۀ قوانین موجود کشور و تطبیق آنها با اصول اسلامی، و ارائۀ پیشنهادهایی به دولت مرکزی و دادگاه شرعی فدرال برای اصلاح یا لغو قوانینی است که با شریعت منافات دارند (ذبیح، ٤١١-٤١٦).

دادگاه شرعی فدرال

این دادگاه در ١٩٨٠م تشکیل شد و متشکل از اعضایی است که از میان علما و فقهای مذاهب گوناگون اسلامی و حقوق‌دانان برگزیده می‌شوند. از جمله وظایف این دادگاه بررسی همۀ قوانین موجود کشور و ارائۀ قوانین ناسازگار با شریعت به دولت مرکزی، و تقدیم پیشنهادهایی برای تطبیق آنها با اصول شریعت اسلامی است. این دادگاه با ادارۀ تحقیقات اسلامی و شورای نظریۀ اسلامی همکاری می‌کند (همو، ٤١٥).

مؤسسۀ ملی زبانهای نوین

این مؤسسه که وابسته به دانشگاه قائد اعظم است، در ١٩٧٠م به‌عنوان مرکز آموزش زبانهای نوین بنیاد نهاده شد. بخش فارسی این مؤسسه از ١٣٤٩ش آغاز به کار کرد و در ١٣٥١ش کلاسهای کارشناسی ارشد آن گشایش یافت. در ١٣٦٧ش نخستین گروه دانشجویان کارشناسی ارشد از این بخش فارغ‌التحصیل شدند (پیرنیا، ٩٩-١٠١).

مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان

این مرکز در ١٣٤٩ش، بنابر موافقت‌نامه‌ای میان دو دولت ایران و پاکستان، در راولپندی تأسیس شد و اکنون در اسلام‌آباد مشغول فعالیت است. کتابخانۀ بزرگ «داتا گنج‌بخش» وابسته به این مرکز است. این کتابخانه از لحاظ کتابهای فارسی از غنی‌ترین کتابخانه‌های پاکستان است و ٣٥١‘١٥ نسخۀ خطی به زبانهای فارسی، عربی و اردو، و شمار بسیاری کتابهای کمیاب و نایاب چاپ سنگی دارد.

مقتدرۀ قومی زبان (فرهنگستان پاکستان)

این مؤسسه در ٤ اکتبر ١٩٧٩ پدید آمد و وظیفۀ بنیادین آن فراهم آوردن امکان پیشرفت زبان اردو و واژه‌گزینی برای آن است.

ساختمانهای دولتی

از مهم‌ترین ساختمانهای دولتی اسلام‌آباد اینها را می‌توان بر شمرد: ایوان صدر (کاخ ریاست جمهوری)، ایوان نخست وزیری، مجلس ملی، دیوان عالی کشور، کاخ وزارت خارجه و ایوان نمایندگان (ممتاز، ١٨٧-١٨٨).

مراکز عمومی

مزار شاه‌عبداللطیف امام بری

این مزار که متعلق به شاه عبداللطیف امام بری، از صوفیان بزرگ دورۀ شاه‌جهان و اورنگ‌زیب است، در بخش شمال غربی اسلام‌آباد، در دهکده‌ای به نام نور شاهان واقع است و پیرامون آن، چند مزار و گنبدِ یک آتشکده وجود دارد (ذبیح، ٤٩٠-٤٩١؛ حاج سید جوادی، ١٦٧).

گولره شریف

در حومۀ اسلام‌آباد، در غرب راولپندی، روستایی به نام گولره شریف واقع است که مزار مهر علیشاه قادری (١٨٥٩-١٩٣٧م) در آنجاست (همان‌جا؛ ذبیح، ٤٩٢-٤٩٣: اسلام‌آباد، ٢٣-٢٤). در این روستا کتابخانۀ بزرگی وجود دارد که در آن، حدود ١٥ هزار مجلد کتاب چاپی به اردو، فارسی و عربی، و تقریباً ١٠٠‘١ نسخۀ خطی موجود است که صدها نسخۀ آن به فارسی و عربی است.
جامع فیصل. مسجدی که ملک فیصل، شاه عربستان، در ١٩٦٦م سنگ بنای آن را نهاد. این مسجد بزرگ که به شکل چادر عربی طراحی شده، دارای چهار مناره به بلندی ٩٠ متر است. ساخت مسجد در ١٩٨٥م/ ١٣٦٤ش به پایان رسید. فضای درونی مسجد گنجایش ١٠ هزار تن، و صحن آن گنجایش صد هزار نمازگزار را دارد (ذبیح، ٨٧-٨٠؛ ممتاز، ١٨٨-١٨٩).

مآخذ

اردو دائرۀ معارف اسلامیه، دانشگاه پنجاب، لاهور، ١٩٥٩-١٩٩٣م؛
اسعدی، مرتضى، جهان اسلام، تهران، ١٣٦٦-١٣٦٩ش، ج ٢؛
پیرنیا، علی، «مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان و مؤسسۀ ملی زبانهای نوین»، دانش، ١٣٧٠ش، شم‌ ٢٦؛
حاج سید جوادی، کمال، «اسلام‌آباد»، میراث جاودان، رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران، اسلام‌آباد، ١٣٧٠ش؛
ذبیح، محمد اسماعیل، اسلام‌آباد، کراچی، ١٩٨٤م؛
راجپوت، الله‌بخش، «اسلام‌آباد»، پاکستان، فیروزسنز، کراچی، بی‌تا؛
نیز:

Allama Iqbal Open University, Islamabad, ١٩٩٤;
BSE ٣,vol.X;
EB, ٢٠١٠;
EI ٢;
Facts About Pakistan, Islamabad, ١٩٨٨;
Handbook of Universities of Pakistan, Islamabad, ١٩٨٧;
Hiking Around Islamabad, Islamabad, ١٩٨٨;
Islamabad, Islamic University, Islamabad, ١٩٨٢;
Islamabad the Beautiful, Islamic Research Institute, Islamabad, ١٩٧٠;
ME, ٢٠٠٩;
Mumtaz, K. Kh., Architecture in Pakistan, Singapore, ١٩٨٥;
Nilsson, S., The New Capitals of India, Pakistan and Bangladesh, London, ١٩٧٥;
Prospetus (of Quaid-i-Azam University): ١٩٩٥-٩٦, Islamabad, ١٩٩٦;
Reza, M. H., Islamabad and Environs, Islamabad, nd.
علیرضا نقوی (دبا)