دانشنامه ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧٥١ - افضل خان
افضل خان
نویسنده (ها) :
هدی سید حسین زاده
آخرین بروز رسانی :
جمعه ١٦ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
افضل خان \afzal xān\، امير محمد (١٢٣٠-١٢٨٤ ق / ١٨١٥- ١٨٦٧ م)، ملقب به سردار كلان، پادشاه افغانستان و پسر مهتر امير دوست محمد خان، بنيانگذار سلسلۀ محمدزايی.
افضل خان از دوران جوانی نقشی اساسی در فعاليتهای سياسی و جنگهای پدرش چون جنگ با شاه شجاع (١٢٥٠ ق) و حمله به پيشاور (١٢٥٣ ق) برای كسب قدرت برعهده داشت (عبدالرحمان، ١ / ٦؛ فيض محمد، ١ / ١٢٣، ١٢٥).
در ١٢٥٩ ق، دوست محمد خان از هند به كابل بازگشت و چون به سلطنت رسيد، فرزند خود افضل خان را بر بخشهايی از قلمرو حكومت خويش منصوب كرد (نک : دولتآبادی، ٤٠، ٤٥؛ عبدالرحمان، ١ / ٨، ٥٩؛ فيض محمد، ١ / ٢٠٩-٢١٠، ٢ / ٢٠٠، ٢٦٣، ٢٦٨؛ غبار، ٥٩٠).
افضل خان در اين دوران، بهدستور پدرش، بهياری و راهنمايی كارشناسان نظامی اروپايی و افسران هندی، ارتشی بهروش نوين سازماندهی كرد و فرماندهی كل ارتش را به مستر كمبل داد كه به اسلام گرويده، و نام شير محمد خان گرفته بود (عبدالرحمان، ١ / ٦، ٧٧- ٧٨).
دوست محمد خان در ١٢٧٩ ق / ١٨٦٢ م در هرات درگذشت و سومين پسرش، شير علی خان (سل ١٢٧٩- ١٢٩٥ ق / ١٨٦٢- ١٨٧٨ م)، جانشين او شد (همو، ١ / ٥٦-٥٧). افضل خان همچنان بر حکومت ترکستان افغان باقی ماند و سرانجام بر اثر وبا درگذشت (همو، ١ / ١١٦، ١١٩؛ فیض محمد، ٢ / ٢٩٥).
مآخذ
دولتآبادی، بصير احمد، شناسنامۀ افغانستان، قم، ١٣٧١ ش؛
عبدالرحمان خان، حالات والاحضرت امير عبدالرحمان خان، مشهد، ١٣١٩ ق؛
غبار، غلام محمد، افغانستان در مسير تاريخ، قم، ١٣٥٩ ش؛
فيض محمد، سراج التواريخ، كابل، ١٣٣١ ق.
هدى سيدحسينزاده (دبا)