استهبان \ estahbān\ ، شهرستان و شهری در استان فارس. اين نام به‌صورت اصطهبان، اصطهبانات (مثلاً اشکال العالم، ١١٠؛ ابن‌حوقل، ٢٨٨؛ ادریسی، ٤٢٦؛ فسایی، ١٢٥٥؛ نک‌ : حدود العالم، چ ستوده، ١٣٥؛ نیز چ مینورسکی، ٤٠٥: اسطهبانات) و اصطهبانان نیز ضبط شده است (اصطخری، ٧٠، ٨٢؛ حمدالله، ١٣٨؛ شبانکاره‌ای، ١٥٣، ١٥٩). از دهۀ ١٣٥٠ش،‌ به‌طور رسمی، نام اصطهبانات به استهبان تغییر داده شد.

شهرستان استهبان

این شهرستان بین ´٣٠‌°٥٣ تا ´٣٠°٥٤ و طول شرقی و´٤٥°٢٨ تا ´٣٠ °٢٩ عرض شمالی قرار دارد و شهرستانهای نی‌ریز، داراب، فسا و شیراز آن را در میان گرفته‌اند ( آمارنامه، ١٣٧٢ش، ١٢، ٢١، ٢٧؛ همان، ١٣٦٢ش، ٧؛ نقشۀ راهها). شهرستان استهبان ٢ بخش و ٣ شهر را در خود جای داده است ( آمارنامه، ١٣٦٢ش، ٢١؛ نشریه...).
استهبان‌ ناحیه‌ای كوهستانی است. ارتفاعات آن در واقع بخشی از كوهستان زاگرس جنوبی به‌شمار می‌آیند. از قله‌های مرتفع آن، قلۀ كوه تودج (ح ٠٠٠‘٣ متر) است (جغرافیای...، ٨٦٣؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای...، ٢؛ نیز نک‌ : جعفری، ٢٨١، ٢٨٢). این ناحیۀ كوهستانی دارای معادن بسیاری است كه ٢ معدن سنگ آهک از آن جمله‌اند (نک‌ : فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، همان‌جا؛ نام و نشان...، ٢٢). این شهرستان رودخانۀ دائمی ندارد و در آن، تنها یك رودخانۀ فصلی به نام پیرمراد در فصل بارندگی به سوی دریاچۀ بختگان جریان می‌یابد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، ٣).
جمعیت شهرستان استهبان (١٣٨٥ش) ٨٧٥،٦٧ تن (٦٥٦،١٦ خانوار) بوده است (درگاه...). برخی از نواحی استهبان در فصل زمستان پذیرای شماری از خانوارهای ایل خمسه است (سرشماری...، ١٦-١٧). اقتصاد مردم استهبان بیشتر بر كشاورزی، دامداری و صنایع دستی (قالی بافی) استوار است (جغرافیای، همان‌جا؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، ٢-٣).
بیشتر مردم این شهرستان شیعه‌اند و به فارسی سخن می‌گویند و زبان تركی نزد کوچندگان رواج دارد ( فرهنگ جغرافیایی ایران، ١٢؛ جغرافیای، ٨٧٢-٨٧٣؛ شهابی، ١٣٤٧).
آثار تاریخی موجود در سطح شهرستان گواه پیشینۀ تاریخی آن است: پرستشگاه آناهیتا و قلعۀ دختر، قلعۀ دارالامان (در ایج) و تپه‌هایی از بقایای آبادیها و نیز ویرانۀ قلعه‌ای در كوه قلات‌آبی از آن جمله‌اند (موقر، ٣٤٠؛ فرصت، ١٢؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، ٣؛ مصطفوی، ٤٣٦-٤٣٧، تصویر شم‌ ‌٢١١؛ مخبر، ١٨، ٢٢-٢٣).

شهر استهبان

این شهر مركز شهرستان استهبان است و در مسیر راه آسفالتۀ نیریز ـ فسا، در فاصلۀ ٧١ كیلومتری شمال شرقی فسا و ٣٦ كیلومتری جنوب غربی نیریز واقع است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، همان‌جا؛ نقشۀ راهها). این شهر با ٧٣٠،١ متر ارتفاع از سطح دریا، در ´٣ °٥٤ طول شرقی و ´٨ °٢٩ عرض شمالی قرار دارد و آب‌وهوای آن معتدل است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، همان‌جا؛ آمارنامه، ١٣٦٢ش، ٢٢).
نام استهبان در مآخذ، نخستین‌بار در سدۀ ٤ق دیده می‌شود (ابن‌حوقل، ٢٦٨، ٢٨٨؛ اصطخری، ٧٠، ٨٢؛ شوارتس، ١٠٤). در اواخر سدۀ ٥ ق «حسویه» (حسنویه)، از اسماعیلیان شبانكاره، بر استهبان تسلط یافت (ابن‌بلخی، ١٦٥؛ نهچیری،٣٧٠). در ٥٠٨ ق و ٥١٠ ق، اتابك چاولی با ‌فرمانروای شبانكاره در افتاد و در این نزاع، قلعۀ استهبان به دست اتابك چاولی ویران شد که بار دیگر آبادش كردند (وصاف، ٣٥٢-٣٥٣؛ غفاری، ١٢٨؛ ابن‌بلخی، ١٥٧؛ حمدالله، ١٣٨). ابن‌بلخی از عظمت قلعۀ استهبان و شهرك پردرخت و پرمیوه با آبهای روان یاد می‌كند (ص ١٣١، ١٥٧؛ نیز نك‌ ‌: مشكور، ٥١٧).
بر پایۀ سرشماری ١٣٨٥ش، شهر استهبان ٥٦٤،٣٤ تن (٧٥٧،٨ خانوار) جمعیت دارد (درگاه). زبان بیشتر مردم آن فارسی است و تركی شاهسونی نیز در میان عشایر رواج دارد. ساکنان شهر شیعی مذهب‌اند (اصلاح، ٣١٣؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، همان‌جا؛ نیز نک‌ : زاهد، ٤٠٠).
شكوهمندترین دیدنی شهر استهبان، چنار عظیم و موزون بسیار كهن میدان شهر بود، با ارتفاع ٤٧ متر و قطر تقریبی ٥/ ١١متر. آثار دیدنی این شهر عبارت‌اند از مسجد جامع، امامزاده پیرمراد، مسجد یزدیان، مقبرۀ منسوب به محمد شیرین مغربی (د ٨٠٩ ق) ــ عارف و صوفی ــ و آرامگاه شیخ علینقی اصطهباناتی (افشار، ٤٨٢؛ زین‌العابدین، ١٠٦؛ فسایی، ١٢٥٦؛ فرصت، ٤١٢؛ حکمت، ٤٤٥؛ فرهنگ جغرافیایی ایران، ١١-١٢؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، ٣).

مآخذ

ابن‌بلخی، فارس‌نامه‌؛ ابن‌حوقل، محمد، صورة الارض، به‌كوشش دخویه، لیدن، ١٩٣٩م؛ ادریسی، محمد بن محمد، نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق، به‌کوشش انریکو چرولی و دیگران، ناپل/ رم، ١٩٧٠م؛ اشکال العالم، منسوب به ابوالقاسم بن احمد جیهانی، ترجمۀ علی بن عبدالسلام کاتب، به‌کوشش فیروز منصوری، تهران، ١٣٦٨ش؛ اصطخری، ابراهیم بن محمد، المسالك و الممالك، به‌كوشش محمدجابر عبدالعال حسینی، قاهره، ١٣٨١ق/ ١٩٦١م؛ اصلاح عربانی، ابراهیم، راهنمای شهرستانهای ایران، تهران، ١٣٤٥ش؛ افشار، ایرج، «بیست شهر و هزار فرسنگ»، یغما، ١٣٤٥ش، س ١٩، شم‌ ٨؛ آمارنامۀ استان فارس (١٣٦٢ش)، مركز آمار ایران، شیراز، ١٣٦٣ش؛ همان (١٣٧٢ش)، مركز آمار ایران، شیراز، ١٣٧٣ش؛ جعفری، عباس، كوهها و كوه‌نامۀ ایران، تهران، ١٣٦٨ش، ج ١؛ جغرافیای كامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش، ج ٢؛ حدود العالم، چ ستوده؛ همان، به‌كوشش مینورسكی، كابل، ١٣٤٢ش؛ حكمت، علی‌اصغر، حاشیه بر تاریخ ادبی ایران (از سعدی تا جامی) ادوارد براون، تهران، ١٣٥٧ش، ج ٣؛ حمدالله مستوفی، نزهة القلوب؛ درگاه ملی آمار؛ زاهد، جلیل و دیگران، ایران زمین، تهران، ١٣٤٨ش؛ زین‌العابدین شیروانی، بستان السیاحة، تهران، ١٣١٥ش؛ سرشماری اجتمـاعـی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (١٣٦٦ش): نتایج تفضیلی (استان فارس)، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛ شبانكاره‌ای، محمد بن علی، مجمع الانساب، به‌كوشش میرهاشم محدث، تهران، ١٣٦٣ش؛ شهابی، علی‌اكبر، «اوقاف»، ایرانشهر، تهران، ١٣٤٣ش/ ١٩٦٤م، ج ٢؛ غفاری قزوینی، احمد، تاریخ جهان آرا، تهران، ١٣٤٣ش؛ فرصت، محمدنصیر، آثار العجم، به‌كوشش علی دهباشی، تهران، ١٣٦٢ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور (نیریز)، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٦٢ش؛ فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان هفتم، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٠ش، ج ٧؛ فسایی، حسن بن حسن، فارس‌نامۀ ناصری، به‌كوشش منصور رستگار فسایی، تهران، ١٣٦٧ش، ج ٢؛ مخبر، محمدعلی، «آثار تاریخی فارس»، یادگار، ١٣٢٧ش، س ٥، شم‌ ٤- ٥؛ مشكور، محمدجواد، جغرافیای تاریخی ایران باستان، تهران، ١٣٧١ش؛ مصطفوی، محمدتقی، اقلیم پارس، تهران، ١٣٤٣ش؛ موقر، مجید، «ستهبان»، مهر، ١٣٤٦ش، دورۀ ١٣، شم‌ ٥؛ نام و نشان معادن فعال كشور (١٣٦٥ش)، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛ نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، نسخۀ دیجیتال، وزارت کشور، تهران، مهر ١٣٨٨؛ نقشۀ راههای كشور، وزارت راه، تهران، ١٣٧٤ش؛ نهچیری، عبدالحسین، جغرافیای تاریخی شهرها، تهران، ١٣٧٠ش؛ وصاف، الحضره، عبدالله بن فضل‌الله، تاریخ، به‌کوشش عبدالمحمد آیتی، تهران، ١٣٤٦ش/ ١٩٦٧م؛ نیز:

Schwarz, P., Iran im Mittelalter : nach den arabischen Geographen, Hildesheim/ New York, ١٩٦٩.
ناصر شعاریان ستاری (دبا)