اسكندرونه‌ \ eskandarune(a)\ ، از رودهای دائمی‌ فلسطین‌. این‌ رود از رواناب‌ كوههای‌ نابلُس‌ سرچشمه‌ می‌گیرد و در حدود ١١ كیلومتری‌ جنوب‌ شهر قیساریه (قیصریه‌) و شمال‌ آبادی‌ ام‌ خالد، در نزدیكی‌ بندر ابو زابوره‌، به‌ دریای‌ مدیترانه‌ می‌ریزد («راهنمای...»، ٢٥-٢٦, ٤١؛ عابد، ٩٥؛ دباغ، ١(١)/ ٣٤). شاخه‌های‌ اصلی‌ این‌ رود زیمر (یا زبمر) (نک‌ : همان‌جا) و تین‌ است‌ («راهنمای»، ٢٦, ٤٣) و شاخه‌های‌ دیگر آن‌ از چشمه‌سارهای‌ دامنه‌های‌ غربی‌ سامـره‌ تغذیه‌ می‌شود (همان، ٢٦). مسـاحت‌ حوضۀ آبگیـر این‌ رود ٥٦١ كمـ ٢ است. نزدیک به نیمی از این‌ حوضه‌ از خشكه‌رودهای‌ طغیانی‌ تشكیل‌ شده‌ است‌ كه‌ از سرشاخه‌های‌ اسكندرونه‌ در بخش‌ عُلیا (غرب‌ كوههای‌ نابلس‌) به‌شمار می‌روند (عبدالسلام، ٢١٧؛ الموسوعة ...، ١/ ٢٤٢).
اسکندرونه در دورۀ رومیان‌، بِدِلوپوتاموس‌ خوانده‌ می‌شد و سپس‌ صلیبیان‌ آن‌ را «رودخانۀ شور» نامیدند (دباغ، همان‌جا؛ «راهنمای»، ٢٦, ٤١). این‌ رود را گاهی‌ وادی‌ قلنسوه‌ و نیز، به‌ویژه‌ در بخشهای پایین‌دست‌، وادی الحوارث‌ می‌خواندند (همان، ٢٦-٢٧) که ظاهراً پس‌از ورود قبیلۀ حارثه‌ به‌ این‌ ناحیه‌ (اواخر سدۀ ١١ و اوایل‌ سدۀ ١٢ق‌)، به‌ این‌ نام‌ خوانده‌ شده‌ است ( الموسوعه، ٤/ ٥٦٤؛ دباغ، ٢(٣)/ ٣٤٢، ٢(٤)/ ٥٦٩).
قبیلۀ حارثه‌ در جنوب‌ این‌ ناحیه‌، و قبیلۀ نفیعات‌ در بخشهای شمالی این‌ رود زندگی‌ می‌كردند (همو، ١(١)/ ٣٤). ناحیۀ وادی‌ الحوارث‌، كه‌ امروزه‌ یهودیان‌ آن‌ را شارون‌ (سارونه‌) می‌خوانند، بیشترْ ناحیه‌ای‌ مردابی‌ و جنگلی‌ است (EJ ١/ VIII/ ٣٣٢).
اسكندرونه یكی از ٤ رودخانه‌ای است كه بین یافا و حیفا به دریا می‌ریزند («راهنمای»، ٤١). طول‌ مسیر این‌ رود را به ٣ بخش‌ تقسیم‌ می‌كنند: پرشاخه‌ترین قسمت رودخانه بخشهای بالادست آن است؛ بخش میانی بیشتر از چشمه‌ها و آبهای زیرزمینی‌ تغذیه‌ می‌شود؛ و در بخش سوم، كه ٦/ ٢ كمـ‌ طول دارد، این رود به‌ بیشترین پهنای‌ خود (تا بیش‌ از ٥٠ متر) می‌رسد و تنها در این بخش است‌ كه‌ می‌توان‌ در آن‌ قایق‌رانی‌ كرد ( الموسوعه، ١/ ٢٤٢؛ شراب، ١١٦). در مسیر این رود و شاخه‌های‌ آن‌، شهرها و آبادیهای‌ بسیاری، چون طولکرم، استقرار یافته‌اند (همو، ١١٧، نقشه).
هر دو كـرانۀ اسكندرونه‌ در بخشهای‌ پایین‌دست‌ را تپه‌هایی ماسه‌ای‌ دربرگرفته‌اند كه تا ٢٠ متر ارتفاع‌ دارند («راهنمای»، ٤١). این ماسه‌ها منشأ دریایی دارند و بر اثر امواج و جریانهای ساحلی به خشکی آمده، و به‌سبب باد به بخشهای داخلی انتقال یافته‌اند (EJ ١, IX/ ١٢٥).
اسكندرونه‌ اگرچه‌ از رودهای‌ دائمی‌ سرزمین‌ فلسطین‌ است، مانند بیشتر رودخانه‌های منطقه‌، آبدهی‌ آن در ماههایی‌ از سال‌ كاهش‌ می‌یابد («راهنمای»، ٢٥).

مآخذ

الموسوعة الفلسطینیة (القسم العام)، دمشق، ١٩٨٤م؛ دباغ‌، مصطفى‌ مراد، بلادنا فلسطین‌، عمان‌، ١٩٧٣م‌؛ شراب‌، محمد محمد، معجم‌ بلدان‌ فلسطین‌، بیروت‌، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م‌؛ عابد، عبدالقادر، «فلسطین‌: الموقع‌ و الموضع‌»، الموسوعة الفلسطینیة (الدراسات الخاصة)، بیروت، ١٩٩٠م، ج ١؛ عبدالسلام‌، عادل‌، «المیاه‌ فی‌ فلسطین‌»، همان؛ نیز:

EJ ١;
The Middle East Intelligence Handbooks, ١٩٤٣-١٩٤٦ (Palestine and Transjordan), London, ١٩٨٧.
عباس‌ سعیدی‌ (دبا)