آقا‌خان نوری \āqā-xān-e nūrī\، میرزا نصرالله (١٢٢٢- ١٢٨١ ق / ١٨٠٧- ١٨٦٤ م)، از سیاست‌مداران دورۀ قاجار و صدراعظم ناصرالدین شاه. او در ٢٠‌سالگی در دستگاه اللٰهیار خان آصف‌الدوله مقدمات امور دیوانی را آموخت، در ١٢٤٢ ق / ١٨٢٦ م در دربار فتحعلی شاه (سل‌ ١٢١٢-١٢٥٠ ق / ١٧٩٧-١٨٣٤ م) به سمَت «لشکرنویس» برگزیده شد و پس از چندی، مقام خود را در حد «وزارت لشکر» گسترش داد و از شخصیتهای دیوانی و نظامی دورۀ محمد شاه (سل‌ ١٢٥٠-١٢٦٤ ق / ١٨٣٤- ١٨٤٨ م) گردید (اعتماد‌السلطنه، ٢٣٤؛ بامداد، ٤ / ٣٦٣-٣٦٤). با اینکه روابط خوبی با شاه و دربار داشت، اما حاج میرزا آقاسی، صدراعظم وقت، با او ناسازگار بود، به طوری که در ١٢٦١ ق / ١٨٤٥ م، میرزا آقا خان را به‌سبب جاسوسی برای انگلستان دستگیر، و به کاشان تبعید کرد (اعتماد‌السلطنه، ٢٣٥؛ بامداد، ٤ / ٣٦٤-٣٦٥). آقا خان پس از درگذشت محمد شـاه، بـه دستیاری مهد علیـا ــ زن محمد شاه ــ خود را به تهران رساند و آمادۀ صدارت گردید. امیرکبیر (مق‌ ١٢٦٨ ق / ١٨٥١ م) که همراه ناصرالدین شاه با سمَت صدارت از تبریز به پایتخت آمده بود و با هویت سیاسی میرزا آقا‌خان آشنایی داشت، فرمان بازگشت وی به کاشان را داد. پس از آن، میرزا آقاخان به سفارت انگلستان پناه برد و سرانجام با نیرنگ وزیر مختار انگلستان، در تهران ماندگار شد. امیرکبیر به‌ناچار و برای پیشگیری از تحریکات درباریان ــ به‌ویـژه مهد علیـا ــ او را به‌عنوان وزیر لشکر، و با لقب اعتماد‌الدوله به معاونت خود برگزید (اعتمادالسلطنه، ٢٣٦؛ بامداد، ٤ / ٣٦٥). پس از چندی، میرزا آقاخان و درباریان که اصلاحات امیرکبیر را برنمی‌تافتند، زمینۀ قتل وی را فراهم کردند و درنتیجه، میرزا آقاخان به‌عنوان صدراعظمی ناصرالدین شاه منصوب شد (اعتماد‌السلطنه، همانجا؛ خان‌ملک، ١ / ٢، ٤؛ سپهر، ٤ / ٢-٣). میرزا آقا‌خان که افزون بر آن سمت، سمت وزیر لشکری را نیز بر عهده داشت، در سال دوم صدارت خویش، اجرای توطئه‌ای را آغاز کرد که در نهایت، ضربتی بزرگ بر پیکر استقلال و تمامیت ارضی ایران فرود آورد و آن، بستن قراردادی میان ایران و انگلستان بود که به عهدنامۀ پاریس (ه‌ م) (١٢٧٣ ق / ١٨٥٧ م) معروف شد. این عهدنامه باعث جدا‌شدن افغانستان، به‌خصوص، شهر تاریخی هرات، از ایران شد (بامداد، ٤ / ٣٧٢-٣٧٣؛ بهار، ٤٩٨- ٤٩٩). میرزا آقاخان یک‌سال‌و‌نیم پس از انعقاد عهدنامۀ پاریس، در ١٢٧٥ ق / ١٨٥٨ م از مقام خود برکنار شد. در ابتدا به آدران کرج، سپس به یزد تبعید گردید و از آنجا پس از دو سال نامه‌نگاری به شاه، به اصفهان منتقل شد؛ سرانجام او را به کاشان، و از آنجا به قم آوردند. او پس از ٦ سال و ١٠ ماه تبعید و آوارگی، در آن شهر درگذشت (اعتماد‌السلطنه، ٢٤٢؛ مکی، ٥٢٦-٥٢٧). جنازۀ او را با اجازۀ شاه قاجار به عتبات عالیات بردند و در کربلا به خاک سپردند (خان‌ملک، ١ / ٥٨).

مآخذ

اعتماد‌السلطنه، محمد‌حسن، صدر التواریخ، به کوشش محمد مشیری، تهران، ١٣٥٧ ش؛
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری، تهران، ١٣٤٧ ش؛
بهار، مهدی، میراث‌خوار استعمار، تهران، ١٣٤٤ ش؛
خان‌ملک ساسانی، احمد، سیاستگران دورۀ قاجار، تهران، ١٣٣٨ ش؛
سپهر، محمد‌تقی، ناسخ التواریخ، به کوشش جهانگیر قائم‌مقامی، تهران، ١٣٣٧ ش؛
مکی، حسین، زندگانی میرزا تقی خان امیرکبیر، تهران، ١٣٦٠ ش.

بخش تاریخ (دبا)