اِستالین‌گراد، نبردِ\ nabard-e [e]stālin-g[e]rād\ (تابستان ١٩٤٢- ٢ فوریۀ ١٩٤٣/ تابستان ١٣٢١- ١٣ بهمن ١٣٢١)، نبردی که به پیروزی کامل ارتش شوروی بر آلمانیها انجامید و نقطۀ عطفی در جنگ جهانی دوم شد. استالین‌گراد (نام کنونی آن: وُلگاگراد) مرکز صنعتی عمده و شهری بسیار مهم بود و دستیابی به رود ولگا در آن نقطه می‌توانست اتحاد شوروی را از دسترسی به ذخایر نفت خود در قفقاز محروم کند. آلمانیها در تابستان ١٩٤٢م/ ١٣٢١ش، در شمال و جنوب استالین‌گراد، بر رود ولگا تسلط یافتند، رودی که از طریق آن، مقدار زیادی مواد و تجهیزات جنگی حمل می‌شد؛ اما به‌رغم حمله‌های پیاپی ارتش ششم آلمان، به‌فرماندهی فریدریش پائولوس، و ارتش چهارم زرهی این کشور، به‌فرماندهی اِوالد فون کلایست، به‌سبب دفاع سرسختانۀ ارتش سرخ موفق به تصرف شهر نشدند.
در سپتامبر ١٩٤٢/ شهریور ١٣٢١، ارتش آلمان، متشکل از سربازان آلمانی، ایتالیایی، مجار و رومانیایی، افزون بر٥٠٠ هزار تن، به حومۀ شهر استالین‌گراد و مناطقی رسیدند که کارخانه‌ها قرار گرفته بود و با مقاومت سخت کارگرانی روبه‌رو شدند که در یگانهای جنگاور بسیج شده بودند. مدافعان شهر تا اواسط اکتبر/ اواخر مهر، تقریباً تا رود ولگا عقب رانده شده، و شهر تقریباً ویران شده بود، اما آذوقه و ملزومات آلمانیها به‌تدریج رو به‌کاهش نهاد؛ تانکهای آنان نیز در نبردهای دائمی خیابانی کارایی چندانی نداشت و زمستان نیز در راه بود. روسها در ١٩ نوامبر/ ٢٨ آبان، به‌فرماندهی مارشال ژوکُف، از شمال و جنوب دست به پاتک زدند و پس از ٥ روز، ارتش ششم و بخشی از ارتش چهارم زرهی آلمان را محاصره کردند. کوشش
آلمانیها در دسامبر/ آذر برای رساندن نیروهای کمکی به پائولوس با شکست روبه‌رو شد. پائولوس به‌دستور هیتلر به جنگیدن ادامه داد و فرار کلایست را ممکن ساخت. در ٣١ ژانویۀ ١٩٤٣م/ ١٠ دی ١٣٢١ش، پائولوس از فرمان هیتلر سرپیچی کرد و تسلیم شد و در ٢ فوریه/ ١٣ بهمن، آخرین نفرات از بیش از ٩٠ هزار سرباز بازماندۀ ارتش او نیز خود را به نیروهای شوروی تسلیم کردند. تلفات آلمانیها در نبرد استالین‌گراد تا ٣٠٠ هزار تن تخمین زده شده است. ارتش ششم آلمان در این نبرد نابود شد. نبرد خانه‌به‌خانه و تن‌به‌تن در استالین‌گراد شهره و زبانزد است. روسها پس از این پیروزی به سمت غرب پیشروی کردند و تا پایان جنگ، عموماً در حالت تهاجمی باقی ماندند. بازسازی استالین‌گراد بی‌درنگ پس از آزادی شهر آغاز شد.

مآخذ

CE, ٦th edition (under «Volgograd»);
EA, ٢٠٠٦ (under «Stalingrad, Battle of»);
EB, ١٩٨٦ (under «Stalingrad, Battle of»).
بخش مفاهیم جدید و عناوین ویژه