افسر \afsar\، محمدهاشم‌ ميرزا (١٢٥٨- ١٣١٩ ش / ١٨٧٩- ١٩٤٠ م)، ملقب‌ به‌ شيخ‌الرئيس‌ و متخلص‌ به‌ افسر، پسر نورالله‌ ميرزای جناب‌ و نوۀ فتحعلی شاه‌ قاجار؛ اديب‌، شاعر، روحانی‌ و از رجال‌ سياسی‌ سرشناس‌ عهد قاجار و پهلوی.
محمدهاشم‌ افسر از پيشگامان‌ مبارزه‌ با استبداد قاجار بود. او در ١٣٢٨ ق، به‌دنبال‌ واقعۀ به‌ توپ‌ بستن‌ مجلس‌، به‌ امر محمدعلی شاه‌ از سوی مردم‌ زادگاهش، شهر سبزوار، به‌نمايندگی‌ دورۀ دوم‌ مجلس‌ شورای ملی‌ برگزيده‌ شد و در ١٣٣٢ ق در دورۀ سوم از نيشابور، و در دورۀ چهارم‌ از طرف‌ مردم‌ مشهد، و از دورۀ پنجم‌ تا نهم‌ دوباره از سبزوار به‌ مجلس‌ شورا راه‌ يافت‌ (پارسا، ٦٨؛ شجیعی، ٢٩٩؛ مرسلوند، ١ / ٢٣٨). او غالباً نيابت‌ رياست‌ مجلس‌ را بر عهده داشت (پارسا، همانجا).
افسر از آغاز جوانی به‌ سرودن‌ شعر رغبت‌ داشت‌ و بر سبيل‌ تفنن‌ اشعاری می‌سرود. از ميان‌ انواع‌ شعر، به‌ اشعار كوتاه‌، يعنی‌ رباعی‌ و قطعه‌ (كه‌ پاره‌ای از آنها را به‌طور ارتجالی‌ می‌سرود)، بيشتر گرايش‌ داشت.
اشعار افسر بدون تبعیت از سبکی خاص، عموماً روان‌، استوار و خالی‌ از تكلف‌ و پيچيدگی‌ است‌، اما بیشتر نظم است تا شعر و در دیوان او جوهر شعری کمتر به چشم می‌خورد.
افسر از نخستين‌ اعضای مؤثر «انجمن‌ ادبی‌ ايران‌» بود كه‌ در ١٢٩٤ ش، يا به‌گفته‌ای در ١٢٩٩ ش‌، به‌همت‌ وحيد دستگردی در تهران‌ دایر شد. افسر سالها عهده‌دار رياست‌ و ادارۀ اين‌ انجمن‌ بود، و حتى پس ‌از مدتی‌ محل‌ تشكيل‌ جلسات‌ هفتگی‌ آن را به‌ خانۀ خويش‌ منتقل‌ كرد و تا زنده‌ بود، نشستهای آن‌ انجمن‌ در منزل‌ او برگزار می‌شد (ميرزا زمانی‌، ٢٤٢-٢٤٣؛ آرين‌پور، ٢ / ٤٣٥؛ رشيد ياسمی‌، ١٦).

مآخذ

آرين‌پور، يحيى، از صبا تا نيما، تهران‌، ١٣٥٤ ش؛
پارسا، عبدالرحمان‌، «سوگواری ادبی‌»، ارمغان‌، تهران، ١٣١٩ ش، س‌ ٢١، شم‌ ٢-٣؛
رشيد ياسمی‌، غلامرضا، ادبيات‌ معاصر، تهران‌، ١٣٥٢ ش؛
شجيعی‌، زهرا، نمايندگان‌ مجلس‌ شورای ملی در بيست و يك دورۀ قانون‌گذاری، تهران، ١٣٤٤ ش؛
مرسلوند، حسن‌، زندگی‌نامۀ رجال و مشاهير ايران، تهران، ١٣٦٩ ش؛
ميرزا زمانی‌، محمدرضا، «انجمن ادبی‌ ايران‌»، سالنامۀ كشور ايران‌، تهران‌، ١٣٤٣ ش، س‌ ١٩.

مجدالدين‌ كيوانی‌ (دبا)