استاندارد اویل، شرکت و تراستِ \ šerkat-o(va) t[e]rāst-e [e]stāndārd oyl \، شرکت و تراست نفتی آمریکایی. این تشکیلات گسترده در ایالات متحده از ١٨٧٠ تا ١٩١١م، امپراتوری صنعتی جان دِیویسِن راکِفِلِر و شریکانش را تشکیل می‌داد و همۀ جریان تولید، پالایش، فروش و حمل فراورده‌های نفتی را در آن کشور کم‌وبیش در دست داشت.
راکفلر در١٨٦٣م به همراه موریس کلارک و سَمیوئل اَندروز، پالایشگاهی در کلیوْلَند بر پا ساخت. او در ١٨٦٥م سهم کلارک را خرید و ٢ سال بعد، هنری فلَگلِر را در شرکت سهیم کرد. شرکت راکفلر، اندروز، و فلگلر تا ١٨٧٠م بزرگ‌ترین پالایشگاههای کلیولند را در اختیار گرفت. این اموال و امکانات مربوط به آنها در ١٨٧٠م به مالکیت شرکت استاندارد اویل درآمد که در اُهایو به ثبت رسید. این شرکت در ١٨٨٠م با حذف رقیبان، ادغام کردن شرکتهای دیگر در خود، و استفاده از تخفیفهای خاص راه‌آهن، پالایش ٩٠ تا ٩٥٪ همۀ نفتی را که در ایالات متحده تولید می‌شد، در دست داشت.
در ١٨٨٢م استاندارد اویل و شرکتهای وابسته که به کار تولید، پالایش و فروش نفت اشتغال داشتند، در تراستِ استاندارد اویل جمع شدند. این عمل به موجب موافقت‌نامۀ تراستِ استاندارد اویل صورت گرفت که به امضای ٩ تن از اعضای هیئت امنا، از جمله راکفلر رسید. براساس این توافق‌نامه، تراست می‌توانست شرکتها را خریداری، ایجاد، منحل، ادغام یا تقسیم کند. هیئت امنا ادارۀ حدود ٤٠ شرکت را در اختیار داشت که از آن میان، مالکیت ١٤ شرکت کلاً به اعضای آن تعلق داشت. این تراست شامل هزارتویی از ساختارهای حقوقی بود که درک و تحقیق دربارۀ شیوۀ کار آن را عملاً غیرممکن می‌ساخت. دادگاه عالی ایالت اهایو در ١٨٩٢م حکم انحلال این تراست را صادر کرد، ولی تراست عملاً از دفتر مرکزی خود در شهر نیویورک به کار ادامه داد. در ١٨٩٩م شرکت استاندارد اویل (نیوجرسی) در ایالت نیوجرسی به عنوان شرکت صاحب سهم به ثبت رسید و همۀ اموال و داراییهایی که در گذشته در تراست گرد آمده بود، به این شرکت منتقل شد.
اگرچه یکپارچه شدن به افزایش چشمگیر تولید و توزیع فراورده‌های نفتی در آمریکا انجامید، منتقدان بسیاری معتقد بـودنـد تمرکز قدرت اقتصـادی، کـه نتیجۀ آن بـود، از حـد معقول گذشته بود. دولت ایالات متحده در ١٩٠٦م با استناد به مفاد قانون ضد تراست، بر ضد شرکت استاندارد اویل(نیوجرسی) به دادگاه شکایت کرد و در ١٩١١م دادگاه دستور داد که شرکت، بخش اعظم اموال خود را به فروش برساند. در ١٩١١م، پس از انحلال امپراتوری استاندارد اویل، ٨ شرکت عنوان «استاندارد اویل» را در نام خود حفظ کردند، ولی تا پایان سدۀ ٢٠م، این نام به تاریخ پیوست.
استاندارد اویل هستۀ اصلی بسیاری از شرکتهای نفتی را تشکیل داد که هنوز هم در آمریکا و در سراسر جهان فعال‌اند. پس از پایان یافتن جنگ جهانی دوم، از ١٩٤٦م نفت به عنوان منبع اصلی انرژی جانشین زغال‌سنگ شد و شرکتهای نفتی هم رو به افزایش و گسترش نهادند. از میان شرکتهای بزرگی که از دل استاندارد اویل زاده شده‌اند، از اِکسان مُبیل،کُنُکو،شِورون، و آموکو می‌توان یاد کرد. بسیاری از شرکتهای کوچک‌تر هم شاخه‌های استاندارد اویل‌اند که در زمینه‌های گوناگون مربوط به صنعت نفت در سراسر جهان و به‌ویژه در ایالات متحده فعالیت دارند.

مآخذ

CE, ٦th edition (under «oil industry»);
EA, ٢٠٠٦ (under «Standard Oil Company»);
EB, ٢٠٠٨.
بخش مفاهیم جدید و عناوین ویژه