اَرْتْوین [artvīn]، استانی در شمال شرقی ترکیه و جنوب شرقی دریای سیاه که مرکز آن نیز شهر ارتوین است. استان ارتوین در °٤٠ و ´٣٥ تا °٤١ و ´٣٢ عرض شمالی و °٤١ و ´٧ تا °٤٢ و ´٢٦ طول شرقی واقع است.
در روزگاران کهن، این منطقه کُلخیدا و به زبان یونانی کُلخیس نامیده می‌شده که با نام قوم کلخ یا کولخ مرتبط بوده است. مساحت استـان ٤٣٦‘ ٧ کمـ ٢ است. شهر ساختاری پلکانی دارد که نواحی میانی آن در ارتفاع ٣٠٠-٤٠٠ متری قرار گرفته است. در دامنۀ کوهستان به نسبت افزایش ارتفاع، زیتون، انجیر، انار، سیب و گلابی به دست می‌آید. از نکات جالب آنکه هنگام باز شدن شکوفه‌ها در باغهای پایین شهر، محله‌های بالای شهر هنوز پوشیده از برف است.
ارتوین منطقه‌ای باستانی است. از حفاریهای اطراف شهر آثاری به دست آمده که قدمت آنها به هزارۀ دوم ق‌م می‌رسد. در سدۀ ٤م، مسیحیت در این منطقه رواج یافت و کلیساهایی در آن ساخته شد. ارتوین در زمان سلطان سلیمان قانونی به تصرف عثمانیها درآمد. در سدۀ ١٣ق/١٩م از سوی نیروهای روسیه تصرف شد، اما پس از سقوط دولت تزاری در ١٨ نوامبر ١٩١٧ پیمان متارکه‌ای در ارزنجان به امضا رسید که طبق آن سپاهیان روسیه ارتوین را تخلیه کردند. در ١٣٠٠ش/١٩٢١م شهرستان ارتوین تأسیس، و شهر ارتوین مرکز این شهرستان شد. در ١٩٢٤م با تغییراتی که در قوانین اداری کشور ترکیه پدید آمد، ارتوین به استان تبدیل شد و شهر ارتوین نیز با همین نام، مرکز این استان نوبنیاد گردید. ارتوین فاقد مراکز مهم صنعتی است و تنها مؤسسۀ صنعتی آن کارخانۀ تهیه الیاف است. استان ارتوین با جمهوری گرجستان دارای مرز مشترک است.
جمع‌ ‌(برآورد ٢٠٠٦م): ٤٧١‘١٧٨ تن.*

مآخذ

بلاذری، احمد، فتوح البلدان، لیدن، ١٨٦٥م؛
پاسدرماجیان، هراند، تاریخ ارمنستان، ترجمۀ محمد قاضی، تهران، ١٣٦٦ش؛
شاو، استنفرد ج. و ازل کورال شاو، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضان‌زاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛
طبری، تاریخ؛
نیز:

BSE٣;
Meydan Larousse, Istanbul, ١٩٨٧;
Saakyan, R. G., «Raboty angliiskikh istorikov», Navaya istoriya Armenii v trudakh Sovremennikh zarubezhnikh avtorov, Erevan, ١٩٩٣;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩١;
YA.
عنایت‌الله رضا