اُستادسیس \ ostādsis\ (مق‌ ١٥١ق/ ٧٦٨م)، پیشوای جنبش سیاسی ـ دینی خراسان در اواخر دورۀ منصور، خلیفۀ عباسی.
واژۀ «سیس»، که احتمال سریانی بودن آن نیز داده شده، در چند نام ایرانی آمده است، از جمله جانشین مانی که سیس نام داشت و نیز بهرام‌سیس و بارسیس (نک‌ : ابن‌ندیم، ٣٩٧؛ عزیزی، ١٤٧-١٤٨؛ طبری، ٧/ ٢١، ١٧٣، ٩/ ٥٦).
استادسیس ابتدا حامی عباسیان بود، اما در پی شورش به‌آفرید و به پیروی از او، در بادغیس سر به شورش برداشت (دنیل، ١٥١, n. ٥٧؛ آمورتی، ٤٩٧) و مردمی از بادغیس، هرات و سیستان، با بیل و تبر بر او گرد آمدند که دلیلی بر عصیان مردم خراسان، به‌ویژه طبقات پایین اجتماعی مردم بر ضد عباسیان است (طبری، ٨/ ٣٢؛ صدیقی، ١٥٨, n. ٢). وی پس از آنکه بر قسمتی از خراسان دست یافت، متوجه مَروروذ شد و با سپاه اجثم مروروذی مقابله کرد و او و بسیاری از یارانش را کشت (طبری، ٨/ ٢٩؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ٥٣، دول الاسلام، ٧٣). منصور عباسی سپاهی را به فرماندهی خازم بن خُزَیمه به مقابلۀ استادسیس فرستاد (یعقوبی، ١١٥؛ طبری، همان‌جا؛ گردیزی، ٢٢٧). در نبردی که روی داد، بسیاری از یاران استادسیس کشته شدند و خود او، که به کوهی پناه برده بود، نیز تسلیم شد. او را در بندهای آهنین نهادند و به‌روایتی، به بغداد فرستادند که در آنجا به قتل رسید (طبری، ٨/ ٣٠؛ یعقوبی، ١١٥).

مآخذ

ابن‌ندیم، الفهرست؛
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام: حوادث سالهای ١٤١-١٦٠ق، به‌کوشش عمر عبد‌السلام تدمری، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
همو، دول الاسلام دائرةالمعارف العثمانیة، حیدر‌آباد دکن، ١٣٦٤-١٣٦٥ق، ج ١؛
طبری، تاریخ؛
گردیزی، عبدالحی بن ضحاک، زین‌الاخبار، به‌کوشش عبد‌الحی حبیبی، تهران، ١٣٦٣ش؛
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ، مکتبة المرتضویة، نجف، ١٣٥٨ق/ ١٩٣٩م، ج ٣؛
نیز:

Amoretti, B. S., «Sects and Heresies», CHI, vol. IV;
Azizi, M., La Domination arabe et l'épanouissement du sentiment national en Iran, Paris, ١٩٣٨;
Daniel, E. L., The Political and Social History of Khurasan under Abbasid Rule ٧٤٧-٨٢٠, Minneapolis/ Chicago, ١٩٧٩;
Sadighi, G. H., Les Mouvements religieux iraniens au II e et au III e siècle de l'hégire, Paris, ١٩٣٨.
رضا رضا‌زادۀ لنگرودی (دبا)