اسماعیلی \ esmāˀili\ ، ابوبکر احمد بن ابراهیم بن اسماعیل جرجانی (٢٧٧-٣٧١ق/ ٨٩٠-٩٨١م)، محدث و فقیه شافعی. اسماعیلی ظاهراً در جرجان زاده شده است. چنان‌که او خود گفته، در ٢٨٣ق، در حالی که کودکی بیش نبوده، همراه پدرش به مجلس حدیث حسین بن حفص جرجانی حاضر شده است (اسماعیلی، ٢/ ٦٢٥-٦٢٦؛ سهمی، ١٩٠).
اسماعیلی گذشته از فقه و حدیث، در تفسیر و نیز غریب القرآن، غریب الحدیث (ابن‌حجر، ١/ ٣٥٩، ٣/ ٣٠٠) و نقد رجال تبحر داشت و نظراتش دربارۀ نقد رجال در المعجم وی منعکس شده است (نک‌ : منصور، ٢٤٠- ٢٥٨). او در فقه بر مذهب شافعی بود و در کتب طبقات شافعیان، از فقیهان آن مذهب شمرده می‌شد (نک‌ : عبادی، ٨٦؛ ابواسحاق، ١٢٤؛ سبکی، ٣/ ٧٣؛ اسنوی، ٥٠). بازمانده‌های رسالة فی العقیدة و همچنین برخی منقولات دیگر از اسماعیلی، از اعتقاد او به نظام فکری اصحاب حدیث حکایت دارد (نک‌ : ابن‌تیمیه، ٣٩٢؛ ذهبی، ٢٩٥؛ منصور، ١٨٧-١٩٤). با این همه، ابن‌عساکر (ص ١٩٢-١٩٥) و سبکی (٤/ ٩٢-٩٣) او را از اشعریان پنداشته‌اند.
المعجم، که اسماعیلی در آن از ٤١٠ شیخ خود احادیثی یاد کرده، در دو جلد به چاپ رسیده است (نک‌ : اسماعیلی، جم‌ ) و نیز یک اثر خطی در کتابخانۀ ظاهریۀ سوریه، از جمله آثار اوست (نک‌ : GAS, ٢٠٢).

مآخذ

ابن‌تیمیه، احمد، «شرح حدیث النزول»، ضمن مجموع فتاوی، ریاض، ١٤١٢ق/ ١٩٩١م، ج ٥ ؛
ابن‌حجر عسقلانی، احمد، فتح الباری، مطبعه البهیة، بولاق، ١٣٠١ق؛
ابن‌عساکر، علی، تبیین کذب المفتری...، دمشق، ١٣٤٧ق؛
ابواسحاق شیرازی، ابراهیم، طبقات الفقهاء، به‌کوشش خلیل میس، دارالقلم، بیروت، بی‌تا؛
اسماعیلی، احمد بن ابراهیم، المعجم، به‌کوشش زیاد محمد منصور، مدینه، ١٤١٠ق/ ١٩٩٠م؛
اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیة، به‌کوشش عبدالله جبوری، بغداد، ١٣٩٠ق/ ١٩٨٠م، ج ١؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به‌کوشش شعیب ارنؤوط و صالح سمر، بیروت، ١٤٠٥-١٤٠٩ق/ ١٩٨٥- ١٩٨٨م، ج ١٦؛
سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیة الکبرى، به‌کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٤م؛
سهمی، حمزه بن یوسف، تاریخ جرجان، دائرةالمعارف العثمانیة، حیدرآباد دکن، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م؛
عبادی، محمد بن احمد، طبقات الفقهاء الشافعیة، به‌کوشش یوستا ویتستام، لیدن،١٩٦٤م؛
منصور، زیاد محمد، مقدمه بر المعجم (نک‌ : هم‌ ، اسماعیلی)؛
نیز:

GAS, vol. I.
حسن انصاری (دبا)