اقلید معرب کلید، و به معنای آن است. این ناحیه را بدان سبب اقلید نامیده‌اند که آن بلوک را کلیدِ گشودن فارس دانسته‌اند؛ هرکه آن را فتح کند، گویا فارس را فتح کرده است (فسایی، ١ / ١١٣).

شهرستان

اوضاع طبیعی، آب‌وهوا و محیط زیست

شهرستان اقلید با وسعت ٢٠٨‘ ٧ کمـ‌٢ ( آمارنامه ... <١٣٧٢ ش>، ٢١) به صورتی مستطیل‌مانند بین °٣٠ و ´١٥ تا °٣١ و ´٧ عرض شمالی، و °٥١ و ´٤٥ تا °٥٢ و ´٤٧ طول شرقی واقع شده، و از شمال به شهرستان آباده، از شرق به شهرستان خرم‌بید، از جنوب به شهرستان مرودشت و سپیدان در استان فارس، و از مغرب به شهرستان سمیرم در استان اصفهان محدود است (همان، ٢٨). از نظر طبیعی این شهرستان در مرکز ارتفاعات زاگرس مرکزی، و در چنان ارتفاعی از سطح دریا قرار گرفته است که ارتفاع هیچ نقطۀ آن کمتر از ٠٠٠‘٢ متر نیست (جغرافیا ... ، ٢ / ٨٦٤)؛ بنابراین، شهرستان اقلید منطقه‌ای کوهستانی است که دهها رشته از رشته‌کوه زاگرس در امتداد عمومی از شمال غربی به جنوب شرقی، سراسر وسعت آن را فرا گرفته است. مهم‌ترین این رشته‌ها عبارت‌اند از: کوهستان سفید، کوه برآفتاب، کوه مشکان و کوه پلنگی (جعفری، ١ / ٩٦-٩٧، ١٣٧- ١٣٨، ٣١٨، ٥١٢).
همچنین، دشتهای قورماس‌بیگی و حسین‌آباد به ترتیب در ١٨ و ١٧‌کیلومتری جنوب باختری اقلید، و کویر اَبرکوه در ٧٠کیلومتری شمال خاوری آن قرار دارند ( فرهنگ جغرافیایی ... ، ٩٣ / ٩).
رودخانه‌های شادکام، اوجان و سیوند مهم‌ترین رودخانه‌های شهرستان اقلید به شمار می‌روند. ازجمله عوارض طبیعی و جالب شهرستان اقلید آب‌گیر بزرگ یا دریاچۀ کافتر است که یکی از بلندترین دریاچه‌های آب شیرین دشت مرتفع ایران است (همانجا).
شهرستان اقلید به‌سبب کوهستانی بودن، آب‌وهوای خشکِ سرد دارد (سالنامه ... ، ٤١٣).

تقسیمات کشوری و جمعیت

اقلید تا ١٣٣٨ ش دهستانی در شهرستان آباده بود، اما در این سال به بخش، و در ١٣٥٤ ش به شهرستان ارتقا یافت ( نشریه ... ، بش‌ ). در ١٣٩٣ ش این شهرستان دارای ٣ بخش، ٩ دهستان، و ٤ شهر بود (همانجا).
شهرستان اقلید براساس آخرین سرشماری (١٣٩٢ ش) ٩٧٥‘ ٩٣ تن (٠٤٨‘٢٥ خانوار) جمعیت دارد («درگاه ... »، بش‌ ).
اقلید از روزگاران گذشته ییلاق طوایف ایلهای قشقایی و عرب باصری بود ( فرهنگ جغرافیایی، ٩٣ / ١٠).
زبان اهالی شهرستان اقلید فارسی، و مذهب آنان شیعۀ اثناعشری است (شریف، ١٦٠). شغل بیشتر مردم نیز کشاورزی، دامداری و باغداری است. عدۀ اندکی نیز به بازرگانی و کار در صنایع چوبی اشتغال دارند (گنجی)، اما مهم‌ترین صنعت دستی متداول در اقلید، بافت قالی، قالیچه و گلیم‌ است (سرشماری ... <١٣٦٥ ش>، ١٣).

شهر

این شهر مرکز شهرستان اقلید است و در °٣٠ و ´٥٠ عرض شمالی، و °٥٢ و ´٤٢ طول شرقی، و در ارتفاع ٢٥٠‘٢ متر از سطح دریا قرار دارد. شهر اقلید در دشت هموار و کوچکی قرار گرفته است که کوهها از همه طرف آن را احاطه کرده‌اند؛ چنان‌که در شمال آن کوه تیدَر، در خاور آن ارتفاعات بل، در جنوب آن کوه نتابی، و در باختر آن کوه معروف تیمارجان مشاهده می‌شود (نقشه ... ). درگذشته، شاهراه اصفهان به شیراز از آباده به اقلید، و از آن پس به جنوب می‌رفته است و درنتیجه، این شهر اهمیت ارتباطی و ویژه‌ای داشته است. شهر اقلید در ٣٢کیلومتری جنوب شرقی آباده واقع شده (شریف، ١٥٩-١٦٠)، و آب‌و‌هوای آن معتدل است.
کار و پیشۀ مردم اقلید کشاورزی، دامداری، پیشه‌وری، بازرگانی، کارگری و فرش‌بافی است. جمعیت این شهر در آخرین سرشماری (١٣٩٠ ش) ٥٥٢‘٤٤ تن (٤٣٥‘١٢ خانوار) بود («درگاه»، بش‌ ).

تاریخ

در زمان ساسانیان، اقلید شهری از کورۀ استخر بوده که از تقسیمات پنج‌گانۀ فارس به شمار می‌رفته است (مصطفوی، ٤٩٢، حاشیۀ ٢). ابن‌اثیر (١٠ / ٥١٧)، ابن‌خلدون (٥(١) / ٩٣) و ابن‌بطوطه (٢ / ٣١٦) از این شهر با نام کلیل یاد کرده‌اند و این نامی است که هنوز در بعضی لهجه‌های محلی منطقه به کار می‌رود. اقلید به‌سبب موقعیت سوق‌الجیشی خود در دورانهای ملوک‌الطوایفی فلات ایران، صحنۀ سوانح تاریخی فراوانی بوده است، اما آنچه بیشتر از همه در تواریخ آمده، مربوط به زمان شاه شجاع، از خاندان جلایریان است. اقلید آثار تاریخی فراوانی دارد که از آن جمله می‌توان از مسجد جامع نام برد که در دامنۀ شمالی تپۀ قلات بنا شده است. تاریخ بنای آن معلوم نیست، اما بالای درِ ورودی آن کتیبه‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد مسجد در ربیع‌الاول ٨٤٩، به وسیلۀ عبدالعزیز احمد بن عبدالعزیز بن عقیل تعمیر شده است (شریف، ١٦٢).
از آثار تاریخی دیگر اقلید حوضچۀ دختر یا حوض دختر گبر است که پای تپۀ قلات و کنار مسجد جامع قرار گرفته، و در سنگ کنده شده است و در کنار آن، کتیبه‌ای به خط پهلوی ساسانی دیده می‌شود (مصطفوی، همانجا؛ فرهنگ جغرافیایی، ٩٣ / ١١).
اقلید دارای چند زیارتگاه است که از آن جمله می‌توان از بقعۀ امامزاده عبدالرحمان نام برد که در ٩٩٤ ق / ١٥٨٦ م مرمت شده است. افزون بر این بقعه، زیارتگاهی نیز به نام امامزاده زبیده خاتون در شمال شرقی حسین‌آباد وجود دارد که مورد توجه و اعتقاد اهالی است (شریف، ١٦٣).

مآخذ

آمارنامۀ استان فارس (١٣٦٢ ش)، سازمان برنامه و بودجه، شیراز، ١٣٦٤ ش؛
همان،(١٣٧٢ ش)، همان، ١٣٧٣ ش؛
ابن‌اثیر، الکامل؛
ابن‌بطوطه، سفرنامه، ترجمۀ محمدعلی موحد، تهران، ١٣٧٠ ش؛
ابن‌خلدون، العبر؛
جعفری، عباس، کوهها و کوه‌نامۀ ایران، تهران، ١٣٦٨ ش؛
جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ ش؛
«درگاه ملی آمار»، آمار (مل‌ )؛
سالنامۀ آماری هواشناسی (١٣٧٠-١٣٧١ ش)، سازمان هواشناسی کشور، وزارت راه و ترابری، تهران، ١٣٧٤ ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٦٥ ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان اقلید، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ ش؛
شریف، عبدالرحیم، تاریخ و جغرافیای شهرستان آباده، تهران، ١٣٤٥ ش؛
فرهنگ آبادیهای کشور (١٣٥٥ ش)، استان فارس، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦١ ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (اقلید)، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٦١ ش؛
فسایی، حسن، فارس‌نامۀ ناصری، تهران، ١٣٦٨ ش؛
گنجی، محمدحسن، تحقیقات میدانی؛
مصطفوی، محمدتقی، اقلیم پارس، تهران، ١٣٤٣ ش؛
نشریۀ عناصر و تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ١٣٨٤ ش؛
نقشۀ عملیات مشترک (زمینی)، سازمان جغرافیایی کشور، تهران، ١٣٥١ ش، گ ٨- ٣٩؛
نیز:

Amar, www.amar.org.ir / nofoos١٣٨٥ / default.aspx? tabid = ٥٤٩&agent Type = view &Property ID=١٤٨٣.
محمدحسن گنجی (دبا)