اَرْتَبه [artabe]، شکل یونانی یکی از واحدهای حجم در زمان هخامنشیان. این واژه درآرامی اردب، در ایلامی ایر ـ تی ـ به، در اکدی اَرَدبو، در ارمنی اَرْدو و در مصری (قبطی) و عربی اِرْدَب است. دربارۀ ریشه و خاستگاه این واحد توزین هنوز اتفاق‌نظر وجود ندارد. کامرون در١٩٥٦م ‌ضمن‌نامه‌ای‌که به هینتس نوشته، این واژه را از ریشۀ اوستایی ərəδwa-/ərədva-، به معنای «بالا، برکشیده» دانسته است، یعنی کیلی چوبی برای توزین (هینتس، «ذخیره...»، ٢٠٤-٢٠٥ ، «راههای...»، ٣٣). هینتس گنجایش این واحد را در ایران باستان برابر با ١/ ٢٩ لیتر تعیین کرد (همان، ١٠١).
هرودت (I/٢٤١) از ارتبه به نام یک واحد ایرانی یاد می‌کند که در زمان او (نیمۀ سدۀ ٥ق‌م) در بین‌النهرین هخامنشی، تقریباً ٥٥ لیتر، برابر با ١ مِدیمنوس و ٣ خوئینیکس بوده است ( ایرانیکا، II/٦٥١). بنا بر نقل قولی از ارسطو، براساس گزارشی از دیدیموس نحوی، هر آخانۀ ایرانی که واحد بزرگی برای توزین غله بود، ٤٥ مدیمنوسِ آتنی، برابر با ٢١٦ خوئینیکس بوده است، بنابراین، در ایران باستان به ظن قوی هر ۴٠ ارتبه را یک آخانه می‌سنجیده‌اند. از آنجا که هر ارتبۀ ایرانی یک‌ونیم برابر ارتبۀ مصری وزن داشته، و میزان دقیق ارتبۀ مصری معلوم است، بنابراین، هر آخانه را به تقریب می‌توان ٨/٢١ لیتر، و هر ارتبۀ ایرانی را ٥١/٥٤ لیتر محاسبه کرد (نک‌ : پاولی، III/١٣٠٠). اُپر به استناد متن میخی کوچکی به زبان بابلی از سال دهم فرمانروایی داریوش که در موزۀ لوور نگهداری می‌شود، هجای PI را معادل ارتبه می‌داند (ص ٤٥٧).
هولْچ به استناد کتاب پولیانوس از سدۀ ٣م می‌نویسد که یک ارتبۀ مادی [پارسی] برابر با یک مدیمنوس آتنی، یعنی ٤٨ خوئینیکس بوده است. پولیانوس‌ازسنگ‌نبشته‌های ستونهای‌کاخی شاهی در ایران یاد می‌کند که ظاهراً به فرمان کورش کنده شده بودند و در آنها در کنار دیگر آیین‌نامه‌های درباری به ارتبه برای وزن کردن چیزهای خشک [غله] اشاره شده بوده که همان ارتبۀ پارسی هرودت بوده است (نک‌ : پاولی، III/١٣٠٠-١٣٠١). در حال حاضر، خط نگارش این سنگ‌نبشته مشخص نیست و باستان‌شناسان نیز به وجود چنین ستونهایی اشاره نکرده‌اند.
آیلرس، برخلاف کامرون و هینتس، معتقد است‌که «اَرته ـ پا» (ظرف آرد) همراه بسیاری از نامهای مرتبط با اوزان و مقادیر، از راه بین‌النهرینِ هخامنشی به زبان آرامی راه یافته، و به صورت اردب عربی تقریباً ٢٠٠ لیتر وزن داشته است (ص ٥٠٣). در هر حال، ارتبه سده‌های متمادی در بسیاری از کشورهای اسلامی ـ عربی، به‌ویژه در مصر، به مثابۀ یک واحد معتبر برای توزین غله عمل کرده است. در مصر برای نخستین‌بار در رساله‌ای که نویسنده‌اش در سدۀ ١م و کمی بعد می‌زیسته است، به واحد ارتبه برمی‌خوریم. سپس از زمانی که مصر به صورت یکی از ایالتهای روم درآمد، ارتبه برابر با ٣/ ١ ٣ مُدی رومی = ٢/ ٢٩ لیتر معمول گردید. پیش از آن، در زمان بطلمیوسیان، یک ارتبه قانوناً برابر با ½٤ مدی رومی = ٤/ ٣٩ لیتر بود. این ارتبۀ بطلمیوسی در زبان عامیانه به شکلهای اِرتوب، اِرتوپ، اِلْتَپ و نظیر اینها برجای مانده است (پاولی، III/١٣٠١). به قول مقدسی (ص ٢٠٤) هر وَیْبه ١٥ من و هر اردب ٦ ویبه غله بوده است. هینتس («اوزان...»، ٣٩) هر من را ٢٦٠ درهم و هر درهم را ١٢٥/٣ گرم می‌نویسد، یعنی هر اردب برابر با ١٢٥/٧٣ کیلوگرم. در نیمۀ دوم سدۀ ٨ ق، به گزارش قلقشندی (٣/٤٤١) در قاهره هر اردب ٩٦ قدح کوچک و هر قدح ٢٣٢ درهم بود، یعنی هر اردب ٦/٦٩ کیلو گندم بوده است.
در سفرنامۀ گونزالِس از سال ١٦٦٥م هر اردب ٦ ویبه، هر ویبه ٨ قدح بزرگ آمده است که هر قدح برابر با ٣ رطل برنج (هر رطل١٦٠ درهم) بوده است، یعنی هر لیتر برنج ٩٦٠ گرم وزن داشته است و هر اردب درست ٧٥ لیتر بوده است (نک‌ : هینتس، همانجا). در سده‌های ١٨ و ١٩م هر اردب٨٥٦/١٣٢ و ٧/١٣٣ کیلو غله بوده است (همانجا؛ نک‌ : سُوِر، ٤٠٤، حاشیۀ ١).
در حال حاضر یک اردب در مصر برابر با ١٩٨ لیتر، یعنی ١٥٠ کیلو گندم، ١٢٠ کیلو جو، ١٤٠ کیلو ذرت، ١٥٥ کیلو باقلا و ١٥٧ کیلو عدس است.

مآخذ

قلقشندی، احمد، صبح الاعشى، وزارت الثقافة والارشاد القومی، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٣م؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
نیز:

Eilers, W., «Iran and Mesopotamia», The Cambridge History of Iran, vol. III(١), ed. E. Yarshater, Cambridge, ١٩٨٣;
Herodotus, The History, tr. A. D. Godley, London, ١٩٤٦;
Hinz, W., Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, ١٩٧٥;
id, Islamische Masse und Gewichte, Leiden/Köln, ١٩٧٠;
id, Neue Wege im Altpersischen, Wiesbaden, ١٩٧٣;
Iranica;
Oppert, M. J., «L’Etalon des mesures Assyriennes», JA, ١٨٧٤, vol. IV;
Pauly;
Sauvaire, M. H., «La Numismatique et de la Métrologie», JA, ١٨٨٤, vol. III.
پرویز رجبی