آقانجفی \āqā-najafī\، شیخ محمدتقی (١٢٦٢-١٣٣٢ ق / ١٨٤٦-١٩١٤ م)، از علمای مشهور شیعی ایرانی. پدر وی شیخ محمدباقر، از دانشمندان روزگار خود بود و جد وی شیخ محمدتقی رازی، نویسندۀ هدایة المسترشدین، مقام اجتهاد و رهبری داشت (امین، ٩ / ١٩؛ قمی، ٢ / ٦؛ حاج سیدجوادی، ١ / ٥٧). آقانجفی مقدمات علوم را در محضر پدرش فرا گرفت و پس از آن، به نجف رفت و در آنجا به تحصیل علم ادامه داد. از محضر میرزا محمدحسن شیرازی، شیخ مهدی کاشف‌الغطاء، و شیخ راضی نجفی بهره گرفت تا به مقام اجتهاد رسید (آقابزرگ، ١ / ٢٤٧- ٢٤٨؛ حاج سیدجوادی، همانجا). سپس به اصفهان بازگشت و هم در زمان حیات پدر، مرجعیت عام یافت و صاحب نفوذ و قدرت معنوی فراوان شد (سپهر، ٢٧؛ جزی، ١٧٣). به همین سبب، در دورۀ ناصری و مظفری وی را از زادگاهش، اصفهان، به تهران منتقل کردند، ولی چون خطر فعالیت وی در پایتخت برای حکومت بیشتر بود، هر دوبار او را به اصفهان بازگرداندند (اعتمادالسلطنه، ٧٩٦؛ سپهر، ٤١؛ بامداد، ٣ / ٣٢٦). او را به عنوان «جامع علوم معقول و منقول» شناخته، و به قوت حافظه، حضورذهن، نکته‌گویی، سخاوت و شجاعت ستوده‌اند.
آقانجفی در جنبش تنباکو از آغازگران مبارزه بود (تیموری، ٧٨- ٧٩). در عین حال از فعالیتهای علمی نیز غافل نشد و آثاری بسیار از خود به جای گذاشت. ازجمله آثار مهم وی، می‌توان به الاجتهاد و التقلید؛ اسرار الآیات؛ اسرار الاحکام؛ اسرار الشریعة؛ اصول ‌الدین و انوار العارفین؛ بحر الحقائق؛ و تأویل الآیات الباهرة فی العترة الطاهرة اشاره کرد (کحاله، ٩-١٠ / ١٣٤؛ مدرس، ١ / ٥٧- ٥٨).

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٥ ش؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعة، مشهد، ١٤٠٤ ق؛ امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، ١٩٨٣ م؛ بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، تهران، ١٣٤٧-١٣٥٣ ش؛ تیموری، ابراهیم، تحریم تنباکو، تهران، ١٣٦١ ش؛ جزی، عبدالکریم، رجال اصفهان، به کوشش مصلح‌الدین مهدوی، اصفهان، ١٣٢٨ ش؛ حاج سید جوادی، کمال و دیگران، اثرآفرینان، تهران، ١٣٧٧ ش؛ سپهر، عبدالحسین، یادداشتهای ملک‌المورخین، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٨ ش؛ قمی، عباس، الکنى و الالقاب، تهران، ١٣٩٧ ق؛ کحاله، عمررضا، معجم ‌المؤلفین، بیروت، ١٩٥٧ م؛ مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تبریز، ١٣٤٦ ش.

محمدعلی مولوی (دبا)