آذَرْبایْجان jān](ye)[āzarbāy، نشریه‌ای سیاسی، فکاهی و انتقادی که برای اولین‌بار در ایران به مدیریتِ علیقلی‌خان صفرُف (د ١٣٢٦ق) به دو زبان فارسی و ترکی، با تصویر و کاریکاتور در ١٣٢٥ق/١٩٠٧م در تبریز در ٨ صفحۀ ٢ ستونی ٢٥× ٣٤ سانتی‌متر به طور نامنظم انتشار می‌یافته است.
آذربایجان نخستین روزنامۀ چاپِ سُربی بود که در تبریز منتشر شد (سرداری نیا، ١٢٦؛ آرین‌پور، ٢/٢٣). مؤسس روزنامه، حاجی میرزا آقا تبریزی (مشهور به بلوری) بازرگانی آزادفکر بود (کسروی، ٢٦٩). سبک روزنامه برگرفته از روزنامۀ ملانصرالدین بود که در همان زمان در تفلیس و باکو چاپ می‌شد. نخستین شمارۀ روزنامۀ آذربایجان در اوج نهضت مشروطه‌خواهی و آزادی‌خواهی در محرم ١٣٢٥ق منتشر شد (براون، ٢/١٦٧).
آذربایجان در تاریخ مطبـوعات ایران، بعد از شاهسون و طلوع، سومین نشریۀ طنز به شمار می‌آید و شاید از نظر شمارگان، نوع چاپ، تصاویر و مضمون، اولین روزنامۀ مهم طنز ایران بود (محیط، ٢٢٠). ویژگی آذربایجان در هماهنگی متناسب طنز و کاریکاتور و مطالب جدی است (همو، ١٧٥). آذربایجان در سیاستِ داخلی بی‌پرواتر و صریح‌تر از نشریات بعد از خود بود (نک‌: آذربایجان، شم‌ ٤، تصویر امین‌السلطان؛ کسروی، ٢٧١-٢٧٢) و ضمن مخالفت با حکومت مطلق محمدعلی شاه، همواره مشتاق اصلاحات و تغییرات به شمار می‌رفت (محیط، ٢٢٠). برخورد آذربایجان با بیگانگان دور از سازگاری و مرافقت بود، از سیاست روس و عثمانی به تُندی انتقاد، و سلطان عثمانی را هجو می‌کرد (براون، ٢/١١٣). نخستین شعر مشهور صابر نیز با ترجمۀ فارسی آن در همین روزنامه چاپ شده است (آرین‌پور، ٢/٥٣؛ آخوندُف، ٣٣٤).
محتوای مطالب فارسی آذربایجان به مراتب بیشتر از محتوای ترکی آن بود. روزنامۀ آذربایجان از نظر تصویرگری بعد از شرافت و شرف قرار داشت، امـا به سبب کاریکاتـورهای افشاگرانه‌اش دارای شهرت خاصی بود (کوبیچکُوا، ٣٢). ستارخان که به همت او روزنامۀ آذربایجان پا گرفت، روز انتشار شمارۀ اول را جشن مردم آذربایجان اعلام کرد (سرداری‌نیا، ١/ ١٢٨؛ آخوندف، ٦٢). آرم تزیینی روزنامه «شیر و خورشید» بود و نام آذربایجان از پرتو خورشید پیدا بود که در شماره‌های بعدی نماد شیر به صفحات داخل افزوده شد ( آذربایجان، شم‌ ٢، ص ٢).
نرخ آگهی در آذربایجان ٥٠٠ دینار برای هر سطر بود. قیمت هرشماره١٤شاهی، و نرخ سالانه برای مشترکان در تبریز٤ تومان بود (براون، ٢/١٦٧؛ آذربایجان، شم‌ ١، ص٢). نویسندگان روزنامه علیقلی‌خان صفرف، خازن، صراف، حسین طاهرزادۀ بهزاد و میرزا مهدی خان بودند (آخوندف، ٣٣٣؛ آرین‌پور، ٢/٥٣).
آخرین تاریخ قطعی نشر آذربایجان، ٢٢ شوال ١٣٢٥ است (فهرست روزنامه‌ها...، ١٣). دوره‌های آذربایجان در تعدادی از کتابخانه‌های ایران، از جمله ملی، مرکزی، مجلس و آستان قدس موجود است.

مآخذ

آخوندف، ناظم، آذربایجان طنز روزنامه لری (١٩٠٦-١٩٢٠)، تهران، ١٣٥٨ش؛
آذربایجان، تبریز، ١٣٢٥ق؛
آرین‌پور، یحیى، از صبا تا نیما، تهران، ١٣٥٠ش؛
براون، ادوارد، مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطـه، ترجمۀ محمدعباسی، تهران، ١٣٣٧ش؛
رابینو، ی، ل.، روزنامه‌های ایران، ترجمۀ جعفر خمامی‌زاده، تهران، ١٣٧٢ش؛
سرداری نیا، صمد، تاریخ روزنامه‌ها و مجله‌های آذربایجان، تهران، ١٣٥٠ش؛
فهرست روزنامه‌های موجود در کتابخانۀ مرکزی آستان قدس، به کوشش رمضانعلی اسماعیل‌پور، مشهد، ١٣٦٤ش؛
کسروی، احمد، تاریخ مشروطۀ ایران، تهران، ١٣٦٤ش؛
کوبیچکوا، ورا، ادبیات نوین ایران، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، ١٣٦٣ش؛
محیط طباطبایی، محمد، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران، ١٣٦٦ش.

ناصر شعاریان ستاری