اَسمَره \ asmare(a)\ ، پایتخت جمهوری اِریتره (ه‌ م) در آفریقا. این شهر با ٣٢٥‘٢ متر ارتفاع از سطح دریا، در ´٢٠ °١٥ عرض شمالی و ´٥٥ °٣٨ طول شرقی جغرافیایی، در منتهاالیه شمال فلات اریتره و ٦٤ كیلومتری جنوب غربی بندر مَصَّوَع قرار گرفته است و بزرگ‌ترین شهر اریتره به‌شمار می‌آید (سَبی، ٢٦١؛ EB، ذیل «اسمره»؛ «دانشنامۀ کالیِر»، «دانشنامۀ ایتالیانا»، ذیل «اسمره»).
نام این شهر، كه در آغاز از ٤ روستای كوچك موسوم به عَرَبَتی اسمره تشكیل شده بود، ظاهراً برگرفته از واژۀ تیگرینیایی اَسمَرَت به‌معنی سودمند و ثمربخش است. در این باره، میان بومیان آن منطقه روایتی افسانه‌آمیز رواج دارد كه نام این شهر را با كوششهایی «ثمربخش» مربوط می‌سازد كه در گذشته‌های دور برای پایان دادن به جنگ و ستیز میان مردم این روستاها انجام شده است. نام اسمره در دست‌نوشته‌های بازرگانان ونیزی سدۀ ١٤م دیده می‌شود كه نشان از دیرینگی این شهر دارد (سبی، ١٩٠, n. ١). آب و هوای اسمره در تابستان گرم، و در زمستان نسبتاً ملایم است (نک‌ : «دانشنامۀ کالیر»، «دانشنامۀ ایتالیانا»، همان‌جاها).

هرچند اسمره آبادی كهنی است، تا نیمۀ دوم سدۀ ١٩م روستای كوچك و بی‌اهمیتی به‌شمار می‌رفت. شهرت و اهمیت سیاسی آن از زمانی آغاز شد كه ایتالیاییها در ١٨٨٩م نیروهای نجاشی یوحنای چهارم (امپراتور اتیوپی) را شكست دادند و اسمره را كه قرارگاه نیروهای اتیوپی بود، به اشغال خود درآوردند. در ٤ اوت ١٨٨٩، فرمانده نیروهای ایتالیا وارد اسمره شد و سپس، به‌موجب معاهده‌ای، حاكمیت ایتالیا بر سرزمین اریتره تحمیل گردید (سبی، ١٩٠؛ کریملو، ٨٦-٨٧؛ «دانشنامۀ ایتالیانا»، «دانشنامۀ کالیر»، همانجاها؛ GLE، ذیل «اسمره»). در جنگ دیگری كه در ١٨٩٦م میان نیروهای ایتالیا و اتیوپی درگرفت، ایتالیاییها شكست خوردند و این امر مانع گسترش قلمرو آنان در اتیوپی شد. از آن پس، اسمره به‌صورت مركز اداری حكومت تحت‌الحمایۀ ایتالیا در اریتره درآمد و وسعت و جمعیت آن افزایش یافت (کریملو، ٨٨؛ GLE، «دانشنامۀ ایتالیانا»، همان‌جاها).
اسمره تا اواسط دهۀ ١٩٣٠م، كه دور تازه‌ای از توسعه‌طلبی در آفریقای شرقی آغاز شد، شهر كوچكی بود، ولی از آن پس، پایگاه اصلی ایتالیاییها در حمله به اتیوپی شد و مطابق نیازهای ایشان، به‌سرعت رشد و گسترش یافت. ایتالیاییها اسمره را همانند شهرهای اروپایی بنا كردند و به ساختن خیابانهای بزرگ، مدارس، بیمارستانها و دیگر مؤسسات پرداختند؛ به گونه‌ای كه این شهر به‌صورت مركز اصلی قلمرو آفریقای شرقی ایتالیا (ه‌ م) درآمد و به «رم كوچك» شهرت یافت (سبی، ٢٠٤, ٢٠٦, ٢٦٦؛ کریملو، ٩٠؛ EB، GLE، «دانشنامۀ کالیر»، همان‌جاها).
در جریان جنگ جهانی دوم، نیروهای انگلستان با شكست دادن ایتالیاییها در اتیوپی و اریتره، به حاكمیت طولانی ایتالیا بر آن سرزمین پایان دادند و در آوریل ١٩٤١ وارد اسمره شدند و به مدت یك دهه بر این سرزمین فرمان راندند. اسمره تا ١٩٥٢م، كه به‌موجب قطعنامۀ سازمان ملل متحد، سرزمینهای اتیوپی و اریتره به‌صورت اتحادیه درآمدند، در دست انگلیسیها بود و از آن پس، مركز حكومت فدرال اریتره شد (کریملو، ٩١، ٩٥-٩٦؛ EB، همان‌جا؛ دربارۀ قطعنامۀ سازمان ملل و مسائل مربوط به آن، نک‌ : سبـی، ٢٢٣ ff.). در جـریـان تـحـولات پـس از خـروج قدرتهای اروپایی از اریتره و كشمكشهای ناشی از الحاق اجباری آن به اتیوپی، اسمره همواره نقشی مهم در فعالیتهای سیاسی داشته، و صحنۀ رویدادهـای بسیـاری بوده است (مثلاً نک‌ : کریملو، ٩٧-٩٩؛ سبی، ٢٣٥, ٢٣٦, ٢٤٦, ٢٥١؛ دربارۀ الحاق اریتره به اتیوپی، نک‌ : ه‌ د، اریتره).
پس از سقوط امپراتوری هایله سلاسی در اتیوپی و به قدرت رسیدن نظامیان در آن كشور (١٩٧٤م)، شهر اسمره همچنان یكی از مراكز حساسی بود كه حكومت اتیوپی و مبارزان اریتره برای حفظ یا تصرف آن به‌سختی می‌كوشیدند. در اوایل ١٩٩١م، این شهر كه در دست نیروهای نظامی اتیوپی بود، به محاصره درآمد و سرانجام، با تسلیم ارتش دوم اتیوپی در مۀ ١٩٩١، اسمره بی‌خون‌ریزی به‌دست مبارزان اریتره افتاد. آنان دولت موقتی در این شهر تشكیل دادند تا مقدمات همه‌پرسی را در اریتره فراهم آورد. پس از همه‌پرسی و استقلال اریتره در ١٩٩٣م/ ١٣٧٢ش، كه به تأیید سازمان ملل نیز رسید، شهر اسمره پایتخت این كشور شناخته شد (کریملو، ١٣٧، ١٤٣ بب‌ ). همچنین این شهر مركز استان اریتـره ــ یكـی از استـانهای ده‌گـانـۀ اریتـره پس از استقلال ــ شمرده شد (همو، ١٥٣-١٥٤).
اسمره دارای مسجد جامع (١٩٣٧م)، كلیسای ارتدكس و كلیسای جامع كاتولیك (١٩٢٢م) است. كاخ قدیمی فرماندار و ساختمانهای مجلس قانون‌گذاری و شهرداری از دیگر بناهای مهم شهـر است (نک‌ : بستـانـی، ذیل اسمـره، EB، «دانشنـامـۀ کالیر»، «دانشنامۀ ایتالیانا»، همان‌جاها).
اسمره یكی از مراكز مهم صنعتی اریتره است و بسیاری از كارخانه‌های این کشور، مانند کارخانه‌های تولید سیمان، كود شیمیایی، صابون، چوب، كاغذ و چرم، کارخانه‌های پارچه‌بافی و كفش‌دوزی و نیز صنایع غذایی و ماشین‌سازی، در این شهر قرار دارد (سبی، ٢٦٥؛ EB، «دانشنامۀ کالیر»، همان‌جاها). افزون بر این، ساخت سد و دریاچه‌های مصنوعی در نزدیكی اسمره، ضمن تأمین نیروی برق، بر رونق فعالیتهای كشاورزی در این منطقه افزوده است (سبی، ٢٦٣).
اسمره یكی از مراكز مهم در شبكۀ راههای اریتره است و خط راه‌آهن مصوع ـ آگوردات به طول ٣٠٦ كم‌ از این شهر می‌گذرد. اسمره همچنین دارای فرودگاه بین‌المللی است (همو، ٢٦٦؛ EB، همان‌جا).
تقریباً نیمی از ساكنان اسمره مسلمان، و نیمی دیگر مسیحیانی‌اند كه به زبان تیگرینیا سخن می‌گویند. پیش از این، چندهزار ایتالیایی نیز در این شهر می‌زیسته‌اند (EB، «دانشنامۀ کالیر»، همان‌جاها).
جمع‌ (برآورد ٢٠٠٥م): ح ٠٠٠‘٥٦٤ تن.

مآخذ

بستانی، فؤاد افرام، دائرةالمعارف، بیروت، ١٩٥٦-١٩٨٣م؛
کریملو، داود، اریتره، وزارت امور خارجه، تهران، ١٣٧٣ش؛
نیز:

Collier's Encyclopedia, ed. E. Friedman & W. D. Halsey, London/ New York, ١٩٨٦;
EB, ١٩٧٨;
Enciclopedia Italiana, Roma, ١٩٤٩-١٩٥٠;
GLE ;
ME, ٢٠٠٩;
Sabby, O. S., The History of Eritrea, tr. M. F. Al-Azem, Beirut, nd.
كیانوش صدیق (دبا)