اِسکولاکسِ کاریاندایی \ [e]skulāks-e kār[i]yāndāyi\ (اش‌ سدۀ ٦ق‌م)، دریـانـورد و جغرافی‌دان یونانـی و نـویسندۀ نخستین گزارش دربارۀ هندوستان.
داریوش یکم، شاهنشاه هخامنشی، در اواخر سدۀ ٦ ق‌م، پس از گشودن مصر، اسکولاکس را با گروهی از دریانوردان (احتمالاً او فرمانده گروه بود) به مأموریتی اکتشافی فرستاد (برن، ١١٦) تا پس ‌از پیمودن پهنای ایران، با کشتی به ‌سوی هندوستان برود و کرانه‌های ایران و عربستان را تا آرسینوئه، در نزدیکی آبراهۀ سوئز، شناسایی کند (کلارک، ٣٠٠). هرودُت انگیزۀ داریوش را از این سفر، شناسایی دهانۀ رود سند ــ تنها رودِ دارای تمساح ــ ذکر می‌کند (p. ٣٠٧). پس ‌از این سفر، که دو سال و نیم به درازا کشید، داریوش بخش شمال غربی هندوستان را تا سند گشود و «از آن دریا استفاده کرد» (کلارک، همان‌جا).
اسکولاکس و همراهانش، ظاهراً در ٥١٨ یا ٥١٧ ق‌م (آستین، ٢٩٩؛ بریان، ٧٥٢) سفرشان را از شهر کاسپاتوروس (شکل درست‌تر آن: کاسپاپوروس، در کابل یا نزدیک آن) و سرزمین پاکتوئه آغاز کردند. آنان به ‌سوی پایین رود راندند، در جهت خاور و طلوع خورشید تا دریا رفتند و از آنجا از راه دریا به سوی غرب راندند. در ماه سی‌ام، آنان به جایی رسیدند که پیش ‌از آن، شاه مصر (فرعون نِخو) فنیقیان را فرستاده بود تا آفریقا را دور بزنند (هرودت، برن، بریان، همان‌جاها).
اسکولاکس پس ‌از بازگشت از این مأموریت، گزارش اکتشافهایش را به یونانی نوشت و آن را شخصاً تقدیم داریوش کرد. گزارش اسکولاکس اکنون در دست نیست، اما نویسندگان پس ‌از او، از‌جمله هرودت، هِکاتایوس و کتِسیاس، از آن یاد، و استفاده کرده‌اند (آستین، همان‌جا). این گزارش فهرست مفصلی از جاهایی داشته است که اسکولاکس در سفر خود دیده بود. فهرست اسکولاکس منبع بخش مهمی از فرهنگ جغرافیایی هکاتایوس شد (کوک، ١٤؛ آستین، همان‌جا).
برخی از پژوهشگرانْ حاصل این مأموریت بزرگِ شناسایی را داده‌های فراوان دربارۀ هندیهای ساکن در مسیر سند دانسته‌اند (داندامایف،١٤٧)؛ اما از ‌سوی ‌دیگر، کسانی هم در واقعی ‌بودن سفر اسکولاکس به هندوستان و حتى وجود خود او تردید روا داشته، یا آن را به‌کلی رد کرده‌اند (وینسنت، ١٤-١٥؛ سدلر، ١١,٨٦). اگر سفر اسکولاکس واقعی بوده باشد، او نخستین فرد یونانی‌ بوده، که پا به هندوستان نهاده است (همو، ٨٣).
اسکولاکس را همچنین نخستین زندگینامه‌نویس ادبیات یونان دانسته‌اند و نگارش زندگینامۀ هِـراکلیدِسِ مولاسایی را، که در شورش ایونیا مشارکت داشت، به او نسبت داده‌اند. این اثر نیز امروزه در دست نیست (آستین، همان‌جا؛ بنگتسون،٣٠١-٣٠٧).
گزارشی هم دربارۀ دریای مدیترانه به نام اسکولاکس کاریاندایی در دست است که به میانه‌های سدۀ ٤ق‌م تعلق دارد، اما این اثر نمی‌تواند از همان اسکولاکسی باشد که داریوش او را برای شناسایی اقیانوس هند فرستاد (دیلر، ٢٧٧). دست‌کم برخی از گزارشهای جغرافیایی این اسکولاکس را نادرست، و برپایۀ باورهای رایج در میان یونانیان دانسته‌اند (اسمیث،٤٦٨).

مآخذ

بریان، پیِر، امپراتوری هخامنشی، ترجمۀ ناهید فروغان، تهران، ١٣٨١ش، ج١؛
نیز:

Austin, M. M., «Greek Tyrants and the Persians, ٥٤٦-٤٧٩ B.C.», The Classical Quarterly (New S)., ١٩٩٠, vol. XL, no. ٢;
Bengtson, H., «Skylax von Karyanda und Herakleides von Mylasa», Historia : Zeitschrift für Alte Geschichte, ١٩٩٥, vol. III, no. ٣;
Burn, A. R., Persia and the Greeks, London, ١٩٦٢;
Clark, W. E., «The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology I», Classical Philology, ١٩١٩, vol. XIV, no. ٤;
Cook, J. M., The Persian Empire, New York, ١٩٨٣;
Dandamaev, M. A., A Political History of the Achaemenid Empire, tr. W. J. Vogelsang, Leiden etc., ١٩٨٩;
Diller, A., «The Authors Named Pausanias», Transactions and Proceedings of the American Philological Association, ١٩٥٥, vol. LXXXVI;
Herodotus, The Persian Wars, tr. G. Rawlinson, New York, ١٩٤٢;
Sedlar, J. W., India and the Greek World, Totowa (NJ), ١٩٨٠;
Smith, R. L., «What Happened to the Ancient Libyans? Chasing Sources across…», Journal of World History, ٢٠٠٣, vol. XIV, no. ٤;
Vincent, W., The Commerce and Navigation of the Ancients in the Indian Ocean, New Delhi, ١٩٩٨, vol. II.
عسکر بهرامی