دانشنامه ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٩٣٨ - آرانی
آرانی
نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی :
شنبه ٧ دی ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
آرانْی [ārāny]، یانوش (١٨١٧-١٨٨٢م/١٢٣٢- ١٢٩٩ق)، بزرگترین شاعر حماسه سرای مجار. او که در خانوادۀ کشاورزی فقیر زاده شد، پیش از اتمام تحصیلات خود به گروهی از بازیگران دورهگرد پیوست. ورود آرانی به صحنۀ ادبیات عملاً در ١٨٤٧م، با شعر حماسی مشهورش به نام تُلْدی بود و با شور فراوان کسانی مواجه شد که خواستار ادبیات ملی قابل فهمی برای همگان بودند. آرانی در ١٨٤٨م، در انقلاب مجارستان شرکت کرد و مدتی کوتاه سردبیر روزنامهای دولتی برای دهقانان شد. پس از درهم شکستن انقلاب، دیگر بار به تحصیل رو آورد. در ١٨٥٨م، به عضویت فرهنگستان مجارستان پذیرفته، و پس از چندی در ١٨٧٠م، دبیرکل آن شد.

اثر مهم حماسی او سهگانۀ (تریلوژی) تلدی (١٨٤٧م)، «عشق تلدی» (١٨٤٨- ١٨٧٩م) و «غروب تلدی» (١٨٥٤م) است.
این داستان که برگرفته از گاهشمار منظومی مربوط به سدۀ ١٦م است، در سدۀ ١٤م اتفاق میافتد و نخستین بخش آن ماجراهای تلدی را در راه رسیدن به دربار شاهی گزارش میکند؛ بخش دوم از عشق غمبار او، و بخش سوم از درگیریهایش با شاه و مرگ وی حکایت دارد. شعر حماسی دیگر او به نام «استفان احمق» (١٨٥٠م) که ترکیب نیرومندی از طنز و تلخی است، گر چه ناتمام مانده، اما به دلیل لحظههای نادری که شاعر در آنها دنیای درون خود را آشکار میکند، دارای ارزش است. او سهگانۀ دیگری را که مربوط به دوران پیش از تاریخ مجارستان است، شروع کرد، اما فقط نخستین بخش آن «مرگ شاه بودا» (١٨٦٤م) را به پایان برد.
نخستینشعرهای او که در دهۀ ١٨٥٠م سروده شده،تحت تأثیر از دست رفتن شانْدُر پتوفی، شاعر وطنپرست مجار، و احساس نومیدی اش برای ملت مجار و نیز خودش است. (١١٢)