دانشنامه ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٧٦ - ارتاخه
ارتاخه
نویسنده (ها) :
مهین شفایی
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ١٠ دی ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
اَرْتاخه [artāxa]، مهندس ایرانی خشیارشا، پسر آرته و پدر اُتاسْپِس، از خاندان هخامنشیان. این نام از واژههای اوستایی «اَرِته» به معنی پاک، راست، درست و «هَیه» به معنی خو یا خیم تشکیل شده است. بنابراین، ارتاخه یعنی راست خو (یوستی، ٣٤؛ بارتولمه، ١٧٨١).
شاید بتوان از ارتاخه به عنوان نخستین مهندس ایرانی یاد کرد که در منابع تاریخی به او اشاره شده است. ارتاخه در زمان خشیارشا (٤٨٦-٤٦٥قم) مأمور حفر کانالی در حوالی کوه آتُس شد (نک : ﻫ د، ارتش و فنون نظامی در ایران باستان). ناوگان خشیارشا هنگام جنگ با یونانیان از این کانال عبور کرد (هرودت، III/٣٣٥-٣٣٧).
ارتاخه هنگامی که سپاهیان ایران در حال پیشروی در یونان بودند، بیمار شد و سرانجام در شهر آکانت در یونان درگذشت. خشیارشا که علاقۀ خاصی به او داشت، از مرگش بسیار غمگین شد و دستور داد جنازۀ او را با شکوه بسیار تشییع و دفن کنند. همۀ افراد سپاه خشیارشا نیز در سوگ ارتاخه نشستند و برای او قربانی کردند (همو، III/٤١٩). تراکیاییها نیز ارتاخه را یک قهرمان میشمردند،برایش قربانی میکردند، نام او را میخواندند و از روحش درخواست کمک میکردند (بویس، II/١٧١).
مآخذ
Bartholomae, Ch., Altiranisches Wörterbuch, Strassburg, ١٩٠٤;
Boyce, M., A History of Zoroastrianism, Leiden/Köln, ١٩٨٢;
Herodotus, The History, tr. A. D. Godley, London, ١٩٥٧;
Justi, F., Iranisches Namenbuch, Hildesheim, ١٩٦٣.
مهین شفایی