اسحاقِ بنِ ناتانِ قُرطُبی \eshāq-ebn-e nātān-e qortobi\ ، مترجم عربی سدۀ ١٤م از مردم قرطبه (کُردُبا) در جنوب اسپانیا. او احتمالاً در اوایل سدۀ ١٤م در این شهر (یا به روایتی در شاطبه/ خاتیوا) زاده شد و در میانۀ این سده و به‌ویژه در ١٣٤٧م در مایورکا به ترجمه مشغول بود (اشتاین‌اشنایدر، «ترجمه‌ها...»، ٣٦٢، «آثار عربی...»، ٢٠٩, ٢٣٢). شاید به همین سبب، گاه وی را از مردم این شهر دانسته‌اند (برای نمونه، سارتن، II/ ٣٧٠).
آثار مهم اسحاق که بیشتر ترجمۀ عبری برخی آثار فلسفی و دینی عربی‌اند، بدین شرح است:
١. ترجمۀ رساله‌ای از ابوحامد محمد غزالی در پاسخ به پرسشهایی که از وی شده بود (اشتاین‌اشنایدر، «ترجمه‌ها»، ٣٣٨). از متن عربی این رساله که شاید عنوان آن رسالة لأبی حامد الغزالی فی جواب مسائل سُئل عنها (نک‌ : مالتر، I/ v) بوده است، نشانی در دست نیست. حاجی‌خلیفه (ص ١٥٩) اثری را با عنوان الأجوبة المسکنة عن الأسئلة المبهتة (پاسخهای دندان‌شکن به پرسشهای شگفت‌انگیز) به غزالی نسبت می‌دهد که گویا غزالی همۀ پاسخهای یادشده در آن را از کتاب احیاء العلوم خود بیرون کشیده بوده است. اگر چنین باشد، بعید است که این اثر همان رسالۀ ترجمه‌شده توسط اسحاق بن ناتان باشد. سارتن (III/ ٤٣٦) سال ١٣٤٧م را به‌عنوان زمان ترجمۀ این اثر یاد کرده، درحالی‌که این تاریخ مربوط به استنساخ یکی از دست‌نویسهای این اثر است (نک‌ : اشتاین‌اشنایدر، همان‌جا) و چه بسا ترجمه زودتر از این به انجام رسیده باشد. هاینریش مالتر نخست در اثری که در ١٨٩٤م با عنوان «رسالۀ ابوحامد غزالی...» در برلین منتشر ساخت، متن عربی اثر غزالی را بر پایۀ ترجمۀ اسحاق بن ناتان و با مراجعه به سخنان خود غزالی در مقاصد الفلاسفة بازسازی کرد و به موازات متن عبری به چاپ رساند (I/ xxi ff.). سپس در ١٨٩٦م همان اثر را با افزودن متن تصحیح‌شدۀ ترجمۀ اسحاق در جلدهای نخست و دوم مجموعه‌ای با همان نام در فرانکفورت منتشر کرد (همو، II/ ٣).
٢. ترجمۀ مقالة فی التوحید موسی بن میمون اسرائیلی، مشهور به ابن‌میمون (ه‌ م)، که در میانۀ سدۀ ١٤م در مایورکا با عنوان «مئامر ها ـ یهود»، به عبری درآمده است (اشتاین‌اشنایدر، همان‌جا، نیز «آثار عربی، ٢٠٨-٢٠٩»، «آثار جدلی و...»، ٣٥٥، «مقدمه بر...»، passim؛ سارتن، III/ ٤٣٦). اشتاین‌اشنایدر آن را با حواشی و خلاصه‌ای به آلمانی، در مجموعه‌ای به نام «شنه هـا ـ مئـوروت» در ١٨٤٧م (بـا تـاریخ چـاپ ١٨٤٦م) در برلین منتشر کرده است.
٣. ترجمۀ شرح ابوعبدالله محمد بن ابی‌بکر بن محمد تبریزی (دانشمندی گمنام از سدۀ ٧ق) بر ٢٥ مقدمۀ ابن‌میمون در اثبات باری‌تعالیٰ، که در بخش دوم دلالة الحائرین آمده است. اسحاق این ترجمه را در ١٣٤٧م و در روزگار اقامت در مایورکا به پایان رسانده است. متن عبری در ١٥٥٦م در فِرّارا و در ١٥٧٤م در ونیز چاپ شده است (اشتاین‌اشنایدر، «ترجمه‌ها»، ٣٦١-٣٦٢؛ فریدلندر، xxxv؛ سارتن، III/ ٤٣٧؛ قس: ولفنسون، ١٢٨، که هنگام ارجاع به همین مآخذ، سال ترجمه را به اشتباه، ١٥٥٦م آورده است). ترجمۀ عبری دیگری از این اثر نیز به قلم مترجمی ناشناس در دست است (اشتاین‌اشنایدر، همان‌جا). متن عربی برخلاف تصور سارتن (همان‌جا) از میان نرفته، و در ١٣٦٩ و ١٤١٣ق در قاهره و در ١٣٦٠ش (همراه با ترجمۀ فارسی) در تهران به چاپ رسیده است.
ترجمۀ رساله‌ای دربارۀ واجب‌الوجود و صدور اشیاء، نوشتۀ یوسف بن یهودا بن یعقوب بن عقنین (اکنین)، نیز منسوب به اسحاق است. به نظر برخی محققان، نویسندۀ این اثر همان ابن‌سمعون (ه‌ م)، شاگرد نامدار ابن‌میمون است. برخی پژوهشگران در انتساب این ترجمه به اسحاق بن ناتان تردید روا داشته‌اند (اشتاین‌اشنایدر، «ترجمه‌ها»، ٤٠٦-٤٠٧، «آثار عربی»، ٢٣٠-٢٣٢؛ سارتن، II/ ٣٨١, III/ ٤٣٦-٤٣٧). موریتس لُوی متن تصحیح‌شدۀ این ترجمه را همراه با ترجمۀ آلمانی در ١٨٧٩م در برلین به چاپ رسانده است. یهودا لِئون ماگناس نیز این اثر را موضوع پایان‌نامۀ دکتری خود در دانشگاه هایدِلبرِگ قرار داد که در ١٩٠٤م در برلین به چاپ رسید (سیرات، ٤٣١).

مآخذ

حاجی‌خلیفه، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، به‌کوشش گوستاو فلوگل، لایپزیگ، ١٨٣٥م، ج ١؛
ولفنسون، اسرائیل، موسی بن میمون، حیاته و مصنفاته، قاهره، ١٣٥٥ق/ ١٩٣٦م، نیز:

Friedländer, M., introd. to The Guide for the Perplexed by Moses Maimonides, London, ١٩١٠;
Malter, H., Die Abhandlung des Abû Hâmid Al-Gazzâî Antworten auf Fragen, die an ihn gerichtet wurden, Frankfurt am Main, ١٨٩٦;
Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, ١٩٢٧-١٩٤٧;
Sirat, C., A History of Jewish Philosophy in the Middle Ages, Cambridge, ١٩٩٠;
Steinschneider, M., Die Arabische Literatur der Juden, Frankfurt am Main, ١٩٠٢ (repr. Hildesheim, ١٩٦٤);
id., Die Hebraeischen Uebersetzungen des Mittelalters und die Juden als Dolmetscher, Berlin, ١٨٩٣;
id., Introd. to Maamar Ha-Jichud (Abhandlung über die Einheit) Moses Ben Maimon, Berlin, ١٨٤٦;
id., Polemische und apologetische Literatur in arabischer Sprache, Leipzig, ١٨٧٧ (repr. Hildesheim, ١٩٦٦).
یونس کرامتی