استقبال \ esteqbāl\ ، در لغت به معنی پیش‌آمدن و به پیشباز آمدن است (نشاط، ٢٧٤؛ فرهنگ آنندراج، نیز فرهنگ بزرگ...، ذیل استقبال) و در اصطلاح شعر و ادب آن است که شاعر سرودۀ یکی از استادان سخن چون حافظ، سعدی و مولانا را سرمشق خود قرار دهد و به همان وزن و قافیه، و نیز به همان سبک شعر تازه‌ای بسراید (نشاط، همان‌جا؛ نیز نک‌ : دایی‌جواد، ١٧٣؛ همایی، ٤٥٣؛ زاهدی، ٢٩٧). مرسوم است شاعری که به استقبال از شاعر دیگر شعر می‌سراید، نام شاعر مقتدای خود را در شعر خویش ذکر کند (نشاط، همان‌جا؛ نیز نک‌ : محجوب، ٥٢٣؛ دایی‌جواد، ١٧٥، ١٧٨).
برخـی استقبال را مـذموم و نـاپسند می‌شمارند (نک‌ : یکانی، ٣٩٩-٤٠٠) و گروهی آن را مترادف تضمین یا از اقسام آن به‌شمار می‌آورند (نشاط، همان‌جا؛ رامی، ٢٤٨) و معتقدند الهام گرفتن از اندیشه‌های بکر سخنوران و به‌کار بردن آن در شعر، گونه‌ای «وام گرفتن» است و در اصطلاح زبان و ادبیات عرب از «سرقات شعریه» به‌شمار می‌آید، اما در ادبیات فارسی از صنایع شعری محسوب می‌شود و امری مطلوب و رایج است (رامی، نشاط، همان‌جاها).
استقبال و نظیره‌گویی از اختصاصات شعر عصر صفویه است (مؤتمن، ٧٤) و به سبب تنوع، کمال و زیبایی کمّی و کیفی شعر عصر غزنوی، شاعران این دوره بارها مورد استقبال شاعران پس از خود قرار گرفته‌اند (محجوب، ٥٢١-٥٢٢)؛ چنان‌که ازجمله قصیده‌های معروف که حاصل استقبال از شعر قدماست، قصیدۀ «جغد جنگ» سرودۀ ملک‌الشعرای بهار است، با مطلع «فغان ز جغد جنگ و مُرغُوای او» (ص ٦٠٢) که به استقبال و اقتفای قصیدۀ منوچهری (ص ٩٣) به مطلع «فغان ازین غرابِ بَین و وای او» سروده شده است (دایی‌جواد، ١٧٣-١٧٤؛ نیز نک‌ : زاهدی، نشاط، همان‌جاها).

مآخذ

بهار، محمدتقی، دیوان، تهران، ١٣٧٨ش؛
دایی جواد، محمدرضا، زیباییهای سخن یا علم بدیع در زبان فارسی، اصفهان، ١٣٣٥ش؛
رامی تبریزی، حسن بن محمد، حقایق الحدائق، به‌کوشش محمدکاظم امام، تهران، ١٣٤١ش؛
زاهدی، جعفر، روش گفتار (علم البلاغة)، مشهد، ١٣٤٦ش؛
فرهنگ آنندراج، نوشتۀ محمد پادشاه، به‌کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٥ش؛
فرهنگ بزرگ سخن، به‌کوشش حسن انوری، تهران، ١٣٨١ش؛
محجوب، محمدجعفر، سبک خراسانی در شعر فارسی، فردوس/ جامی، تهران، بی‌تا؛
منوچهری، احمد بن قوس، دیوان منوچهری دامغانی، به‌کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٧٥ش؛
مؤتمن، زین‌العابدین، تحول شعر فارسی، تهران، ١٣٣٩ش؛
نشاط، محمود، زیب سخن یا علم بدیع پارسی، تهران، ١٣٤٦ش؛
همایی، جلال‌الدین، فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران، ١٣٦٣ش، ج ١؛
یکانی، اسماعیل، سخن‌شناسی، تهران، ١٣٤٦ش.

ملیحه مهدوی