اُرومیّه [orūmiyy(y)e(a)]، دریاچه‌ای در استان آذربایجان غربی که در ١٧ کیلومتری شمال شرقی شهر ارومیه از شمال به جنوب کشیده شده است. این دریاچه در گودالی قرار دارد که از دیدگاه ساختار زمین‌شناسی میان دو سیستم گسل فعال تبریز در شمال و زرینه رود در جنوب واقع است و چه بسا بر اثر حرکت گسلها پدید آمده باشد. سواحل باتلاقی و جلگه‌ای آن با پایین آمدن سطح آب، کرانه‌ای با شیب ملایم را تشکیل می‌دهد. سطح آب دریاچه متغیر است و در اوایل فروردین به واسطۀ ذوب برف و ازدیاد آب رودخانه‌ها، سطح آب آن به منتهای وسعت خود می‌رسد و گاهی ٤ تا ٥ متر از سطح معمول بالاتر می‌آید، اما در ماههای شهریور، مهر و آبان آب دریاچه کاهش می‌یابد. متغیر بودن میزان آب سبب شده است که کارشناسان مساحت دریاچه را متفاوت‌اعلام‌کنند. برخی‌وسعت دریاچه را ٨٠٠‘٥ کمـ٢ و برخی دیگر ٨٦٨‘٤ کم‌ـ٢ نوشته‌اند. ارتفاع دریاچه را با اختلاف ٢٢٥‘١ متر، ٢٧٥‘١ متر و ٣٠٠‘١ متر ذکر کرد‌ه‌اند. طول آن از شمـال تـا جـنـوب حـدود ١٣٥ تا ١٥٠ کمـ‌ و عرض آن از ١٥ تا ٥٠ کمـ متغیر است.
وسعت دریاچۀ ارومیه در دورۀ پلیوسن به مراتب بیشتر بوده، و از شمال تا دیلمقان (دیلمگان)، از شرق تا تبریز و مراغه و از جنوب تا مرحمت‌آباد امتداد داشته است. عمق متوسط دریاچه ٦ متر، و حداکثر عمق آن ١٥ متر است.
نام این دریاچه در زبانهای سریانی، ارمنی، عربی، فارسی و ترکی عهد عثمانی به صورتهای مختلف ذکر شده است. محققان دربارۀ نام این دریاچه نظریات متفاوتی دارند. نام آن در متون جغرافیایی کهن اسلامی به صورت‌های اُرمیه و اُرمی آمده است. مردم محلی آن را اورمی می‌نامند. برخی مؤلفان ترک این دریاچه را ارومیه یا رومیه نوشته، و چنین پنداشته‌اند که منسوب به روم شرقی است. در متون کهن ایرانی نام این دریاچه به صورت چیچَست (با یاء مجهول) آمده است. واژۀ اوستایی چیچست (چ ا چست) به معنای درخشنده و شفاف است. گمان می‌رود شوری و ذرات نمک فراوان دریاچه موجب درخشندگی آن شده باشد. مؤلفان عهد اسلامی اغلب از شوری آب این دریاچه یاد کرده‌اند. در شاهنامۀ فردوسی و در نسخه‌ای از نزهة القلوب نام چیچست به صورت خنجست آمده است که آن را تصحیف همین اسم دانسته‌اند. از دیگر نامهای کهن این دریاچه، کبودان است. استرابن که در حدود سدۀ ١م می‌زیسته، این دریاچه را کپوتا نوشته است. در منابع اسلامی نیز این نام به صورت دریای کبوذان و کبودان آمده است. دریاچۀ ارومیه را در نوشته‌ها به نام جزیره‌های درون آن نیز خوانده‌اند. بطلمیوس نام دریاچه را مارگیانه (مانتیانه، به احتمال مراغه) نوشته است. هرودت از قومی با نام ماتینوی یاد کرده که به نام مانتیانه نزدیک است. مینورسکی نام مانتیانه را با نام مانّاها که در حوالی این دریاچه می‌زیسته‌اند، نزدیک دانسته است.
در این دریاچه به ویژه بخش جنوبی آن حدود ١٠٠ جزیرۀ بزرگ و کوچک و صخره‌های برآمده از آب وجود دارد که اغلب آنها غیرمسکون است و به حفاظت حیات وحش اختصاص دارند. از مجموع حدود ٥٦ جزیرۀ دریاچۀ ارومیه، جزیرۀ شاهی (اکنون اسلامی) بزرگ‌ترین آنهاست. از دیگر جزایر مهم این دریاچه می‌توان به جزیرۀ کبودان (قویون داغی)، ایشک (اشک) داغی، اسپیر، آرزو داغ و دوقوزلار اشاره کرد. از میان این جزایر، تنها جزیرۀ اسلامی مسکونی است. در ٨ روستای این جزیره (١٣٦٨ش) حدود ٥٠٠ نفر زندگی می‌کردند.
آب اغلب رودخانه‌هایی که به این دریاچه می‌ریزند، به سبب عبور از طبقات پرنمک و سولفات دو سود، شور است. وزن مخصوص آب هنگامی که سطح آن پایین است، ١٥٥/ ١ گرم است. میزان املاح آب دریاچه، هنگام پرآبی، ٢٢٠ گرم در لیتر است و در فصل تابستان تا ٢٨٠ گرم در لیتر افزایش می‌یابد. ترکیب املاح آب دریاچه چنین است: کلرور سدیم ٣٧/ ٨٦ گرم، کلرور منیزیم ٩٤/ ٦ گرم، سولفات دوشو ٣٤/ ٠ گرم، سولفات منیزی ٠٨/ ٦ گرم و کلرور کلسیم ٢٧/ ٠ گرم.
عمده‌ترین رودخانه‌های حوضۀدریاچۀارومیه اینهاست: تلخه ـ رود (آجی چای)، صافی رود، مردی رود، زرینه رود (جغتو)، تـاتائو (تاتاهو)، قادر رود، بارانداز چای، ارومیه رود، صـوفـی ـ چای، نازلوچای، زولو رود (زولاچای)، شهر چای، لیلان چای، سیمینه رود، مهاباد رود و رودگدار.
در آبهای این دریاچه و کنار ساحل آن جلبکهای سبز، سخت‌پوستان قرمز رنگ و باکتریها زندگی می‌کنند. در برخی جزایر دریاچۀ ارومیه چشمه‌های آب شیرین وجود دارند که برای زندگی حیوانی و گیاهی مناسب‌اند. جزیرۀ قویون داغی دارای آب شیرین دائمی است. در جزایر ایشک، آرزو و اسپیر، نیز به سبب وجود آب شیرین، روییدنیهای فراوان به دست می‌آید. درختان این جزایر اغلب پستۀ وحشی است. رسوبات شیمیایی دریاچه شامل نمک طعام، گچ، آراگونیت و تا اندازه‌ای کلسیت است. در سواحل باتلاقی دریاچۀ ارومیه لجنی متعفن وجود دارد که به صورت خمیر سیاه رنگ دارای ترکیبات گوگردی و خواص درمانی است. اردکهای نوک قرمز و مرغان حسینی (فلامینگو) اغلب به سواحل دریاچه می‌آیند و از موجودات کنار دریاچه تغذیه می‌کنند.*

مآخذ

ابن حوقل، محمد، صورة الارض، لیدن، ١٩٣٩م؛
ابن خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩م؛
ابن فضل‌الله عمری، احمد، مسالک الابصار، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
ابن فقیه، احمد، مختصر کتاب البلدان، لیدن، ١٣٠٢ق/ ١٨٨٥م؛
ابودلف، مسعر، الرسالة الثانیة، به کوشش بولگاکوف و خالدوف، مسکو، ١٩٦٠م؛
ابوعلی مسکویه، احمد، تجارب الامم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٧١م؛
ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
ادریسی، محمد، نزهة المشتاق، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه؛
اصطخری، ابراهیم، مسالک الممالک، لیدن، ١٩٢٧م؛
اوستا، ترجمۀ جلیل دوستخواه، تهران، ١٣٧٠ش؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش عبدالله انیس طباع، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛
بندهش، ترجمۀ مهرداد بهار، تهران، ١٣٦٩ش؛
بیرونی، ابوریحان، القانون المسعودی، حیدرآباد دکن، ١٣٧٤ش/ ١٩٥٥م؛
پورداود، ابراهیم، تعلیقات بر یسنا، به کوشش بهرام فره‌وشی، تهران، ١٣٣٧ش؛
جعفری، عباس، رودها و رودنامۀ ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛
حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٢ش؛
همو، نزهة القلوب، به کوشش گ. لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/ ١٩١٣م؛
دایرة المعارف فارسی؛
درویش‌زاده، علی، زمین‌شناسی ایران، تهران، ١٣٧٠ش؛
دیاکونف، ا.م.، تاریخ ماد، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، ١٣٤٥ش؛
رشیدالدین فضل‌الله، جامع التواریخ، به کوشش عبدالکریم علیزاده، باکو، ١٩٥٧م؛
رضی، هاشم، فرهنگ نامهای اوستا، تهران، ١٣٤٦ش؛
رئیس‌نیا، رحیم، آذربایجان در سیر تاریخ ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
سواژه، س.د.و.، «جزیرۀ قویون داغ»، ترجمۀ منوچهر ستوده، شکار و طبیعت، تهران، ١٣٣٩ش، شم‌ ١٣؛
شرف‌الدین علی یزدی، ظفرنامه، به کوشش عصام‌الدین اورونبایف، تاشکند، ١٩٧٢م؛
طبری، تاریخ؛
طوسی، محمد، عجایب‌المخلوقات، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٥ش؛
فردوسی، شاهنامه، تهران، ١٣٤٥ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (ارومیه)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٦ش؛
کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١٠ش؛
گزیده‌های زادسپرم، تـرجمۀ محمدتقی راشد محصل، تهران، ١٣٧٦ش؛
گیرشمن، رمان، ایران از آغاز تـا اسلام، ترجمۀ محمدمعین، تهران، ١٣٣٦ش؛
لسترنج، گ.، بلدان الخلافة الشرقیة، ترجمۀ بشیر فرنسیس و کورکیس عواد، بغداد، ١٣٧٣ق/ ١٩٥٤م؛
لغت‌نامۀ دهخدا؛
مرگان، ژاک، ایران، مطالعات جغرافیایی، ترجمۀ کاظم ودیعی، تبریز، ١٣٣٩ش؛
مسعودی، علی، التنبیه و الاشراف، لیدن، ١٨٩٣م؛
همو، مروج‌الذهب، به کوشش یوسف اسعد داغر، بیروت، ١٣٨٥ق/ ١٩٦٥م؛
مشکور، محمد جواد، نظری به تاریخ آذربایجان...، تهران، ١٣٤٩ش؛
مینوی خرد، ترجمۀ احمد تفضلی، تهران، ١٣٦٤ش؛
نسوی، محمد، سیرت جلال‌الدین مینکبرنی، به کوشش مجتبى مینوی، تهران، ١٣٤٤ش؛
نهچیری، عبدالحسین، جغرافیای تاریخی شهرها، تهران، ١٣٧٠ش؛
یاقوت، بلدان؛
یشتها، ترجمۀ ابراهیم پورداود، تهران، ١٣٤٧ش؛
نیز:

Barthold, W.W., Sochineniya, Moscow, ١٩٧١;
Bartholomae, Ch., Altiranisches Wörterbuch, Berlin, ١٩٦١;
BSE٢;
BSE٣;
EI١;
Gesenius, W., A Hebrew and English Lexicon, Cambridge, ١٩٠٦;
Herodotus, The History, tr. A. D. Godley, London, ١٩٤٦;
Markwart, J., Ērānšahr, Berlin, ١٩٠١;
Strabo, The Geography, London, ١٩٦١.
عنایت‌الله رضا