استغفار \ esteqfār\ ، اصطلاح قرآنی، به معنی درخواست آمرزش از خداوند. این واژه در لغت به‌معنی طلب بخشایش است.
استغفار دعایی است که با آن انسان آمرزش گناهان خود را از خداوند می‌طلبد. بنابر روایات، بهترین و کامل‌ترین دعا، استغفار است (کلینی، ٥٠٤؛ نیز نک‌ : مجلسی، ٢٨٣). استغفار معمولاً با عبارت «اَسْتَغْفِرُاللّٰهَ رَبّی...» صورت می‌گیرد. برخی استغفار را طلب مغفرت به‌وسیلۀ دعا، همراه با توبه از گناهان (طوسی، ٣٢١)، و برخی دیگر آن را طلب مغفرت پس از پی‌بردن به زشتی معصیت و دوری از آن دانسته‌اند (جرجانی، ١١). برخی بر جنبۀ عملی استغفار بسیار تأکید کرده‌اند (ابن‌قیم، ١٣٦).
در شماری از آیات قرآنی، استغفار و توبه ملازم یکدیگرند. در روایات اهل بیت(ع)، تفارق آشکاری میان استغفار و توبه دیده نمی‌شود. با توجه به آیات و روایات، نه تنها گنهکاران، بلکه مؤمنان و حتى ائمه(ع) و پیامبر اکرم(ص) نیز مأمور به استغفارند. از نظر قرآن کریم، مؤمن واقعی کسی است که از گناهان خود بی‌درنگ آمرزش طلبد و پیامبر(ص) را برای استغفار، شفیع سازد (نک‌ : آل عمران/ ٣/ ١٣٥؛ نساء/ ٤/ ٦٤).
اگرچه استغفار در هر زمان و مکان امری پسندیده است، بر استغفار در سحرگاهان (آل‌عمران/ ٣/ ١٧)، در ایام حج (بقره/ ٢/ ١٩٩) و بـرخـی منـاسبتهـای دیگـر (نک‌ : نهج‌البلاغـة، خطبـۀ ١٩٠؛ نیز مجلسی، ٢١٤) تأکید شده است.
مشهورترین و متداول‌ترین عبارت استغفار، «اَسْتَغْفِرُ اللّٰه [رَبّی] و اَتوبُ الیه» است، اما هر نیایشی که در آن طلب مغفرت باشد، نیز استغفار شمرده می‌شود. با توجه به اهمیت استغفار در فرهنگ اسلامی، ذکر «استغفرالله ربی و اتوب الیه» در نمازهای یومیه میان دو سجده و نیز پس از تسبیحات اربعه مستحب است (برای تفصیل، نک‌ : الموسوعة...، ٣٥ بب‌ ).
در آیات و روایات، از آثار و ثمرات معنوی و مادی استغفار سخن به‌میان آمده است: استغفار حقیقی علاوه بر اجابت و بخشش الٰهی (نساء/ ٤/ ١١٠)، مانع از عذاب (انفال/ ٨/ ٣٣)، موجب نزول رحمت (نمل/ ٢٧/ ٤٦)، فزونی روزی و توانمندی می‌شود (نوح/ ٧١/ ١٠-١٢؛ هود/ ١١/ ٣، ٥٢).
با توجه به نهی از استغفار برای مشرکان، قرآن کریم دربارۀ شبهۀ استغفار ابراهیم(ع) برای پدر مشرک خود، چنین پاسخ آورده است که استغفار او به انگیزۀ وفای به وعده بود و پس از آنکه با اصرار پدر بر دشمنی با خداوند مواجه شد، از او تبرّا جست (نک‌ : توبه/ ٩/ ١١٤).

مآخذ

ابن‌قیم جوزیه، محمد، التوبة، به‌کوشش صابر بطاوی، قاهره، ١٤١٠ق/ ١٩٩٠م؛
الموسوعة الفقهیة، کویت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م، ج ٤؛
جرجانی، علی بن محمد، التعریفات، قاهره، ١٣٥٧ق/ ١٩٣٨م؛
طوسی، محمد بن حسن، التبیان، به‌کوشش احمد حبیب قصیر عاملی، نجف، ١٣٧٦ق/ ١٩٥٧م، ج ٩؛
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به‌کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ١٣٨٨ق، ج ٢؛
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م، ج ٩٠؛
نهج‌البلاغة، ترجمۀ جعفر شهیدی، تهران، ١٣٦٨ش.

محمدجواد شمس (دبا)