استرابادی \ astar-ābādi\ ، مـیـرزا محمـدمهـدی خــان (د ح ١١٧٣ق/ ١٧٦٠م)، فرزند محمدنصیر، منشی و وقایع‌نگار نادرشاه افشار. گفته‌اند که او «کوکب» تخلص می‌کرده است (کشمیری، ١٠، ١١١). وی باغبان‌باشی شاه‌سلطان‌حسین بود و پس از او، اشرف افغان را مدح گفت و پس از فرمانروایی نادر، منشی و وقایع‌نگار او شد (همو، ١٠؛ انوار، ٣).
استرابادی ظاهراً در ١١٤٢ق/ ١٧٢٩م در خراسان به نادر پیوست. وی در محاصرۀ گنجه شرکت داشت و مأمور مذاکره با کالوشکین، نمایندۀ روسیه در ایران، شد. استرابادی در تاج‌گذاری نادرشاه در دشت مغان (شوال ١١٤٨) «منشی دیوان اعلى» بود (آرونوا، ٢٣٣) و چندی بعد منصب «منشی الممالکی» یافت (محمدکاظم، ٢/ ٤٥٧). وی در لشکرکشی نادرشاه به هندوستان (١١٥٢ق/ ١٧٣٩م) همراه او بود و در مذاکرات خصوصی نادرشاه و محمدشاه گورکانی حضور داشت (جونز، ٦١).
استرابادی از سوی نادرشاه مأمور ترجمۀ کتب مقدس یهودیان و مسیحیان به فارسی شد و در ١١٥٦ که نادرشاه علمای نجف را برای تثبیت شیعۀ جعفری به‌عنوان مذهب پنجم اسلامی گرد آورد، حاضر بود و وثیقه‌نامۀ آن را خود نوشت (هنوی، ٢٦٤-٢٦٥؛ لاکهارت، ٢٨٠-٢٨١؛ دوکلوستر، ١٧٨-١٧٩؛ آرونوا، ١٥٦؛ استرابادی، جهانگشای نادری، ٣٨٨؛ محمدکاظم، ٣/ ٩٨٣-٩٨٤). او همچنین عضو هیئت پنج نفرۀ مذاکره‌کننده با نظیف مصطفى اَفَندی، نمایندۀ دولت عثمانی، بود که به صلح انجامید و صلح‌نامه را خود نوشت (نظیف افندی، ١٨١-١٩٣). اما این کار با قتل نادرشاه ناتمام ماند و بنابر برخی از منابع، وی از سوی ابراهیم‌شاه افشار به سفارت نزد سلطان عثمانی گسیل شد (نک‌ : ریاحی، ٣٨٠).
استرابادی در اواخر عمر از کارهای دولتی دوری جست و به تکمیل تألیفات خود پرداخت (هدایت، ١٣٠؛ انوار، ٧؛ راس، ٥, ٦). وی کتابخانۀ بزرگی شامل کتابهای خطی فارسی و عربی و ترکی و مجموعه‌ای از خطوط استادان بزرگ خوشنویس داشت، چنان‌که در روزگار ما، هرجا خط میرعماد پیدا شده است، مهر میرزامهدی بر پشت آن به چشم می‌خورد. گذشته از تألیفات مشهـور او، چـون جهـانگشای نادری و دُرّۀ نـادره، آثار دیگری نیز دارد، از این قرار:
١. منشآت؛ ٢. مبانی اللغة؛ ٣. سنگلاخ (فرهنگ لغات ترکی جغتایی به فارسی)؛ ٤. دیوان؛ ٥. وقایع‌نامه.
کتاب دیگری نیز با عنوان ظواهرالطبیعة در حیدرآباد دکن از او منتشرشده است. محمدتقی‌بهار(ملک‌الشعرا)آثار استرابادی را براساس شیوۀ نگارش آنها به سه نوع تقسیم کرده است: نثر بسیار پیچیده ومتکلف او در درّۀنادره، نثرمیانه در جهانگشای نادری، و نثر لطیف و ساده در دیباچۀ منشآت (ص ٣١١).

مآخذ

آرونوا، ماریانا رونبوونا و کلارا زارماییروونا اشرافیان، دولت نادرشاه افشار، ترجمۀ حمید امین، تهران، ١٣٥٦ش؛
استرابادی، جهانگشای نادری؛
همو، مبانی اللغة، به‌کوشش دنیسن راس، کلکته، ١٩١٠م؛
انوار، عبدالله، مقدمه بر جهانگشای نادری (نک‌ : هم‌ ، استرابادی)؛
بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، تهران، ١٣٣٧ش، ج ٣؛
جونز، هارفورد، آخرین روزهای لطفعلی خان زند، ترجمۀ هما ناطق و جان گرنی، تهران، ١٣٥٣ش؛
دوکلوستر، آندره، تاریخ نادرشاه، ترجمۀ محمدباقر امیرخانی، تبریز، ١٣٤٦ش؛
ریاحی، محمدامین، سفارت نامه‌های ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
کشمیری، عبدالکریم، بیان واقع، به‌کوشش نسیم، لاهور، ١٩٧٠م؛
محمدکاظم مروی، عالم‌آرای نادری، به‌کوشش محمدامین ریاحی، تهران، ١٣٦٤ش؛
نظیف افندی، «سفارت‌نامه»، سفارت نامه‌های ایران، به‌کوشش محمدامین ریاحی، تهران، ١٣٦٨ش؛
هدایت، رضاقلی، تاریخ روضة الصفای ناصری، همراه تاریخ روضةالصفای میرخواند (چ انتشارات مرکزی، خیام، پیروز)، تهران، ١٣٣٨- ١٣٣٩ش، ج ١٠؛
هنوی، جونز، زندگی نادرشاه، ترجمۀ اسماعیل دولتشاهی، تهران، ١٣٦٥ش؛
نیز:

Lockhart, L., Nadir Shah, Lahore, ١٩٧٦;
Ross, D., introd. to Mabâniʾl-Lughat (vide: PB, Astarābādi).
محسن جعفری‌مذهب (دبا)