اِستادیوم \ estādiyom\ ، یا ورزشگاه، سازه‌ای بزرگ برای برگزاری مسابقه‌ها و بازیهای ورزشی و دیگر نمایشها در برابر تماشاگران. این سازه دربر گیرندۀ محوطه‌ای باز است که بازی یا نمایش در آن اجرا می‌شود، و جایگاه تماشاگران که به‌صورت ردیفهایی پیرامون آن قرار می‌گیرد. واژۀ استادیوم صورت لاتینِ واژۀ یونانیِ استادیون است که در یونان باستان، واحد اندازه‌گیری طول، برابر با ٦٠٠ پا یا گام یونانی (نزدیک به ١٨٥ متر) بوده، و مسابقه‌های دو در این مسافت برگزار می‌شده است.

استادیومهای دوران باستان

استادیومهای یونانی

نخستین استادیومهای یونان باستان کشیده و باریک، به طول یک استادیون بود که امکان برگزاری مسابقۀ دو در خطی مستقیم را فراهم می‌آورد. جایگاه تماشاگران نیز به‌شکل ردیفهایی در کناره‌ها یا انتهای مسیر مسابقه ساخته می‌شد. گاه مانند تئاترهای یونانی، این جایگاهها با بهره‌گیری از شیب طبیعی زمین، در دامنۀ تپه‌ها ساخته می‌شد. این استادیومها معمولاً U شکل بودند. در تکامل‌یافته‌ترین آنها، امکاناتی برای تعویض لباس و شست‌وشوی ورزشکاران نیز در نظر گرفته شده بود. نام‌آورترین استادیومهای بازمانده از یونان باستان عبارت‌اند از استادیومهای دِلفی، اِپیدائوروس، اُلَمپیا، که بازیهای المپیک در سدۀ ٨ق‌م در آنجا آغاز شد، و استادیوم آتن، ساختۀ هِـرودِس آتیکوس، که جایگاه تماشاگران آن دارای ٤٦ ردیف سکوی مرمرین و گنجایش ٠٠٠‘٥٠ تن بود. در این استادیومها افزون بر مسابقه‌های دو، دیگر مسابقه‌های ورزشی نیز برگزار می‌شد.
یونانیان سازه‌های دیگری شبیه به استادیوم نیز می‌ساختند که هیپودروم (میدان اسب‌دوانی) نام داشت. طرح هیپودروم همانند استادیوم، اما پهنای آن بیشتر بود، به اندازه‌ای که گنجایش مسابقه‌های ارابه‌رانی چهاراسبه را داشته باشد.

استادیومهای رومی

رومیان طرح استادیوم را از یونانیان اقتباس، و آن را تکمیل کردند. آنان میدانهای مسابقه را به دو شکل سیرک و آمفی‌تئاتر می‌ساختند. سیرک شکل رومی‌شدۀ هیپودروم یونانی بود، با ساختاری کشیده و U شکل که برای مسابقه‌های ارابه‌رانی طراحی شده بود. بزرگ‌ترین و بی‌گمان زیباترین نمونۀ آن سیرکِ ماکسیموس در رم بود.
برخلاف سیرک رومی، آمفی‌تئاتر که یکی از گونه‌های ویژۀ معماری رومی است، از همه سو محصور است و نقشه‌ای بیضی‌شکل دارد. این سازه برای برگزاری مسابقه‌هایی به کار می‌رفت که در آنها، اندازۀ دقیق میدان مسابقه چندان اهمیتی نداشت، مانند نبرد گلادیاتورها. آمفی‌تئاترها به‌گونه‌ای طراحی می‌شدند که گنجایش بیشترین شمار تماشاگر را با بهترین امکان تماشای مسابقه فراهم آورند. سکوهای تماشاگران به چندین بخش تقسیم می‌شدند که با راهروها و پله‌ها از یکدیگر جدا می‌شدند و هریک به طبقۀ اجتماعی ویژه‌ای تعلق داشتند. در زیر محوطۀ باز نمایش (آرِنا)، شبکۀ پیچیده‌ای از راهروها و اتاقها برای نگاهداری لوازم و جانوران نمایش قرار داشت. آمفی‌تئاترها در شهرهای سراسر امپراتوری روم ساخته شده بودند و نام‌آورترین آنها کُلُسِئوم در رم است که گنجایش بیش از ٠٠٠‘٤٥ تماشاگر را دارد. پس از برافتادن امپراتوری روم غربی، شهرها اهمیت خود را از دست دادند و جمعیتشان کاهش یافت، درنتیجه، دیگر ساختمانی برای نمایش عمومی ساخته نمی‌شد و آنچه از گذشته برجا مانده بود نیز یا متروک بود، یا به‌عنوان بازار و سکونتگاه موقت به کار می‌رفت. محوطه‌هایی که در سده‌های میانه برای برخی رویدادهای نمایشی، همچون مسابقه‌های شهسواران (شوالیه‌ها) ساخته می‌شد نیز دارای مقیاسی بسیار کوچک‌تر، و جایگاه موقت برای تماشاگرانی اندک بود.

استادیومهای مدرن

رشد و گسترش شهرها در سدۀ ١٩م و افزایش علاقۀ مردم به مسابقه‌های ورزشی، به‌تدریج به احیای ورزشهای پرتماشاگر انجامید. در اروپا، سازه‌هایی سرپوشیده با پلان دایره‌ای، که سیرک نامیده می‌شدند، برای برگزاری نمایش برپا می‌گشتند و در اسپانیا، پرتغال و آمریکای لاتین نیز از سدۀ ١٨م، گونه‌ای آمفی‌تئاتر برای نمایش سنتی گاوبازی ساخته می‌شد.
احیای بازیهای المپیک در ١٨٩٦م به بازسازی یا ساخت استادیومها در شهرهای محل برگزاری این بازیها، انجامید. نخستین استادیوم المپیک برای نخستین دورۀ این بازیها، که در آتن برگزار گردید، ساخته شد. این استادیوم درواقع ساختمان بازسازی‌شدۀ استادیوم باستانی آتن بود. از آن پس، بازیهای المپیک زمینه‌ساز رشد و گسترش طرحها و شیوه‌های ساخت استادیومها یا ورزشگاههای مدرن بوده است، زیرا کشور میزبان از برترین طراحان و سازندگان خود خواسته است تا برای یادبود این رویداد، استادیومی ماندگار بسازند. با اینکه بر بیشتر این ورزشگاههای بزرگ نام استادیوم نهاده شده است، این سازه‌ها بیش از استادیومهای یونان باستان، به آمفی‌تئاترها و سیرکهای رومی می‌مانند. نخستین استادیوم از این دست، ویژۀ چهارمین دورۀ بازیهای المپیک (١٩٠٨م) و در شِپِردز بوشِ لندن ساخته شد. گنجایش این استادیوم بیش از ٠٠٠‘٥ تن، و بخشی از جایگاه تماشاگران آن سرپوشیده بود. استادیومهای المپیک استکهلم (١٩١٢م)، پاریس (١٩٢٤م؛ موسوم به استادیوم کُلُمب)، آمستردام (١٩٢٧م) و برلین (١٩٣٦م) از نمونه‌های برجسته از نظر معماری‌اند که پیش از جنگ جهانی دوم ساخته شدند.
استادیومهایی که در آغاز سدۀ ٢٠م ساخته شدند، دارای کاربریهای محدودی بودند، اما به‌تدریج، استادیومها به‌گونه‌ای طراحی شدند که دارای کاربردهای گوناگون باشند، برای نمونه، مرکز راجرز (اسکای دوم) در تورنتو، که در ١٩٨٩م گشایش یافت، برای مسابقه‌های بیس‌بال ٦٠٠‘٥٠ تن، برای مسابقه‌های فوتبال ٠٠٠‘ ٥٣ تن و برای کنسرتها ٠٠٠‘٦٧ تن گنجایش تماشاگر دارد.
از دهۀ دوم سدۀ ٢٠م تا کنون، استادیومهایی که از نظر اندازه با استادیومهای بزرگ روم باستان برابری می‌کنند، در چندین شهر ساخته شده‌اند. البته مقایسۀ گنجایش این استادیومها با یکدیگر برپایۀ ارقام اعلام‌شده دشوار است، زیرا این ارقام ممکن است دربر گیرندۀ صندلیهای دائمی، نیمکتهای موقت، یا مکانهای تماشای ایستاده باشد. برخی از این استادیومها و گنجایش ادعاشده برای آنها عبارت‌اند از: استادیوم اِستراهُف در پراگ که در ١٩٣٤م ساخته شد و گنجایش آن بیش از ٠٠٠‘٢٤٠ تن است، اما اکنون مسابقه‌های ورزشی در آن برگزار نمی‌شود؛ استادیوم ماراکانَن (ماراکانا) در ریودژانیرو که برای تماشای مسابقه‌های فوتبال، تا ٠٠٠‘٢٠٠ تن را در خود جای داده است، اما در سالهای اخیر، برای رعایت مسائل ایمنی، بیش از ٠٠٠‘٨٨ تن را نمی‌پذیرد؛ میدان کریکِتِ ملبورن (٠٠٠‘١٠٠ تن)؛ استادیوم تسِنترالی (مرکزی) در مسکو (٠٠٠‘ ١٠٣ تن)؛ استادیوم آزتِک در شهر مکزیکو (٠٠٠‘١١٥ تن)؛ رُزبول (استادیوم رُز) در پاسادینایِ کالیفرنیا (٠٠٠‘١٠٤ تن)؛ استادیوم میشیگان در اَن آربِرِ ایالت میشیگان (٥٠٠‘ ١٠٧ تن)؛ استادیوم قدیمی وِمبلی در لندن که گنجایش آن ٠٠٠‘ ١٢٧ تن در نظر گرفته شده، اما جمعیتی بیش از این را هم در خود جای داده بود، در ٢٠٠٠م بسته شد و استادیوم جدید ومبلی که قوس نگاهدارندۀ سقف متحرک آن دارای عریض‌ترین دهانه در جهان است، با گنجایش ٠٠٠‘٩٠ تن بر جای آن ساخته شد؛ استادیوم بیوِر در پنسیلوانیا (٠٠٠‘٩٤ تن)؛ استادیوم ملی پکن، موسوم به آشیانۀ پرنده، که بزرگ‌ترین سازۀ فولادی جهان به‌شمار می‌رود و برای بازیهای المپیک پکن (٢٠٠٨م) ساخته شد (٠٠٠‘٩١ تن)؛ و استادیوم (ورزشگاه) آزادی تهران که برای بازیهای آسیایی ١٩٧٤م/ ١٣٥٣ش ساخته شد و گنجایش رسمی آن ٠٠٠‘٩٠ تن است، اما بارها بیش از ٠٠٠‘١٠٠ تن تماشاگر را در خود جای داده است.

١. استادیوم المپیک آتن (١٨٩٦م)، نمونۀ استادیوم یونانی.
٢. کُلُسِئوم در رم، نمونۀ آمفی‌تئاتر رومی.
٣. استادیوم ماراکانَن (ماراکانا) در ریودژانیروی برزیل.
٤. استادیوم جدید وِمبلی در لندن.
٥. استادیوم ملی پکن، موسوم به آشیانۀ پرنده.
٦. نمای داخلی استادیوم سرپوشیدۀ اَسترودوم در هیوستنِ تکزاس.
٧. ورزشگاه آزادی تهران.

طرحهای نوآورانه

در سدۀ ٢٠م کاربرد بتن مسلح، ساختن استادیومهای بزرگ را با طرحهایی نوآورانه عملی کرد که پیش از آن، اجرای سازۀ آنها ممکن نبود. استادیومهای مدرن المپیک همگی کشیده و با گوشه‌های گرد ساخته شده‌اند، اما استادیومهای دیگر، بسته به کاربردشان، ممکن است به شکلهای گوناگون ساخته شوند: مستطیل، بیضی، گرد، نعل اسبی، یا U شکل. بیشتر استادیومها روباز ساخته می‌شوند، مگر در بخش جایگاه ویژه. با این همه، پیشرفتهای فناوری نوین امکان سرپوشیده ساختن همۀ جایگاههای تماشاگران و حتى زمین مسابقه را نیز فراهم آورده است که در پی آن، می‌توان امکاناتی چون گرم‌سازی، سردسازی و تهویه و روشنایی دلخواه را هم برای استادیوم فراهم کرد.
نخستین نمونه‌های استادیومهای سرپوشیده مَدیسِن اسکوئِر گاردِن (١٨٩٠م) در شهر نیویورک و استادیوم شیکاگو (١٩٢٨م) بودند که در هردو، سقف به‌صورت شبکۀ فولادی، و طبقۀ بالایی به‌شکل طره (کنسول) ساخته شد. یکی از مشکلات بنیادین استادیومهای سرپوشیده مزاحمتی بود که ستونهای نگهدارندۀ سقف برای دید تماشاگران ایجاد می‌کرد. استادیوم داجِر در لس آنجلس (١٩٥٩م) نخستین نمونه‌ای بود که برای همۀ تماشاگرانش دیدی بی‌مزاحمت ستون فراهم آورد. در استادیوم شِی (١٩٦٤م) در نیویورک، که بخشهایی از جایگاه تماشاگرانش قابل چرخش است و می‌توانند آنها را متناسب با بازی بیس‌بال یا فوتبال آمریکایی جابه‌جا کنند، نیز این نوآوری به کار رفت.
پیِر لوییجی نِرْوی برای بازیهای المپیک رم (١٩٦٠م) ورزشگاه کوچک و کاملاً سرپوشیده‌ای ساخت که سقف آن پوسته‌ای از بتن مسلح و بدون ستونهای نگهدارنده بود. اما استادیوم اَسترودوم (١٩٦٥م) در هیوستنِ تکزاس نخستین استادیوم بزرگ کاملاً سرپوشیدۀ جهان است و ساخت آن از پیشرفتهای چشمگیر فناوری در نیمۀ سدۀ ٢٠م به‌شمار می‌رود. سقف گنبدی این ورزشگاه شبکه‌ای فولادی است که صفحه‌ها (پَنِلها)یی پلاستیکی آن را پوشانده‌اند. دهانۀ قوس این سقف ١٩٦ متر است.
ایدۀ استادیومهای سرپوشیده و تمایل به افزایش گنجایش آنها به جست‌وجوی مصالح و شیوه‌های ساختمانی بهتر انجامیده است. فناوری مدرن، از جمله آنچه در صنایع هوا ـ فضا تکوین یافته، روشهای پوشاندن دهانه‌هایی به طول صدها متر را فراهم آورده است. گنبد ژِئودِزیک که اختراع ریچرد باکمینستِر فولِر، معمار آمریکایی است، توانایی پوشاندن مساحتی نامحدود را دارد. اسکلت این گنبدها شبکه‌ای سه‌بعدی از چهاروجهی‌ها و هشت‌وجهی‌های درهم‌تنیده، از جنس مواد سبک است که می‌توان پوسته‌ای پلاستیکی روی آن کشید. روش دیگر سرپوشیده کردن استادیومها بهره‌گیری از پوسته‌ای دولایه و سبک از جنس پلاستیک، یا فایبرگلاس با روکش وینیل است که درون آن با هوای فشرده پر شده باشد.
با توجه به پیشرفتهای یادشده در سرپوشیده کردن استادیومها، به هیچ روی دور از واقع نیست که استادیومهای سرپوشیدۀ کنونی را پیشگامان شهرهای کاملاً سرپوشیده بدانیم که چگونگی آب‌وهوایشان در اختیار انسان است.

مآخذ

CE, ٦th edition;
EA, ٢٠٠٦;
EB, ٢٠٠٨ (under «stadium», «Astrodome»);
GLE (under «stade»);
ME, ٢٠٠٨ (under «stadium», «dome (architecture), IV»);
www.azadisportcomplex.com (Aug. ٢٠٠٩);
www.en.beijing ٢٠٠٨.cn (Aug. ٢٠٠٩);
www.fifa.com/ classicfootball/ stadiums (Aug. ٢٠٠٩);
www.suderj.rj.gov.br/ maracana.asp (Aug. ٢٠٠٩);
www. wembleystadium. com (Aug. ٢٠٠٩).
مازیار جمالی مهر