استاد و شاگرد،مسىجدِ \ masjed-e ostād-o(va) šāgerd\ ، بنایی به سبک آذری، واقع در تبریز. بنای این مسجد در ٧٤١ق/ ١٣٤٠م در زمان امیرحسن چوپانی، ملقب به علاءالدوله آغاز شد و در ٧٤٢ق به پایان رسید (فصیح خوافی، ٦٠، ٦٢؛ ابن‌کربلایی، ٣٧٠؛ اهری، ١٦٨؛ مجدی، ٩٢٠). نام بنا در منابع به صورتهای سلیمانیه و علائیه نیز آمده است (برای آگاهی بیشتر دربارۀ نامها، نک‌ : مخلصی، ١٠٤). مسجد استاد و شاگرد در زمان خود، بنایی عالی و مستحکم بوده، که به‌ سبب زمین‌لرزه‌هایی پیاپی که در ١٠٥١، ١١٣٣، ١١٩٣ و ١١٩٤ق/ ١٦٤١، ١٧٢١، ١٧٧٩ و ١٧٨٠م رخ داده، بخش وسیعی از آن از میان رفته است (حافظ ابرو، ٢١٣؛ دیولافوا، ٤٧؛ کارنگ، ٢٦؛ ملویل، تاریخ...، ١٥٩-١٦٠، ١٧٠، ١٧٢-١٧٣، «بناها...»، ٢٢-٢٣).
نام‌بُرداری بنا به‌سبب کتیبه‌هایی بوده، که به دست نامدارترین کاتب زمان خود، عبدالله صیرفی و شاگردش، محمد بندگیر نگاشته شده، و هم‌اکنون از میان رفته است (قاضی‌احمد، ‌٢٤؛ نادر میرزا، ١٠٧؛ کارنگ، ٢٣٨). نقشۀ کنونی بنا مستطیل‌شکل است که متشکل از شبستان و فضایی گنبددار با غرفه‌ها و دهلیزهای جانبی است. همچنین طاقها و پایه‌های آجری مسجد بدون پیرایه و ساده‌اند. گنبد آجری به کمک فیل‌پوشهایی بر روی بنا قرار گرفته است (همو، ٢٣٣؛ مخلصی، ١٠٥؛ نقشه...).
شاردن، سیاح دورۀ صفوی، از این بنا به‌عنوان ویرانه یاد کرده است (ص ٢٠٥). در زمان فتحعلی‌شاه، حاج میرزا یوسف طباطبایی، عالم بزرگ عصر، با کمک عباس‌میرزا نایب‌السلطنه به بازسازی بنا همت گماشت. مسجد پس از درگذشت وی، بار دیگر رو به ویرانی نهاد، تا آنکه در ١٢٩٥ق/ ١٨٧٨م حاج میرزا محمدعلی قراچه‌داغی به تعمیر آن همت گماشت که الحاقات او به مسجد تا زمان نادرمیرزا وجود داشته است. وی همچنین چند قطعه زمین برای مسجد وقف کرد (نادرمیرزا، ١٠٧؛ نخجوانی، ٢٦٥-٢٦٧).
وجود تاریخ ١٣٣٨ق/ ١٩٢٠م، بر کتیبۀ مرمرینِ بیرون دیوار شمالی مسجد، نشان‌دهندۀ تعمیر این بنا توسط حاج میرزا محمد اردبیلی است (کارنگ،٢٣٥-٢٣٦؛ مخلصی، ١٠٥، ١٠٧؛ نخجوانی، ٢٦٨). در حدود ١٣١٣ش، ادارۀ فرهنگ تبریز بخش وسیعی از مسجد را به مدرسۀ دخترانه تبدیل کرد (همو، ٢٦٥). پس از آن، از طرف سازمان اوقاف و سپس میراث فرهنگی تبریز، این مسجد در ١٣٥٩، ١٣٦٠ و ١٣٦١ش تعمیر شد (اسناد... ؛ نخجوانی، ٢٦٨).

مآخذ

ابن‌کربلایی، حافظ حسین، روضات‌الجنان، به‌کوشش جعفر سلطان‌القرائی، تهران، ١٣٤٤ش؛
اسناد سازمان میراث فرهنگی تبریز؛
اهری، ابوبکر، تاریخ شیخ اویس، به‌کوشش یان وان لون، لاهه، ١٣٧٣ق/ ١٩٥٤م؛
حافظ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله، ذیل جامع‌التواریخ رشیدی، به‌کوشش خانبابا بیانی، تهران، ١٣٥٠ش؛
دیولافوا، ژان، سفرنامه، به‌کوشش علی‌محمد فره‌وشی، تهران، ١٣٣٢ش؛
شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، ترجمۀ محمد عباسی، تهران،١٣٣٥ش، ج ٢؛
فصیح خوافی، احمد بن محمد، مجمل فصیحی، به‌کوشش محمود فرخ، مشهد، ١٣٣٩-١٣٤١ش، ج ٣؛
قاضی احمد قمی، گلستان هنر، به‌کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، ١٣٦٦ش؛
کارنگ، عبدالعلی، آثار باستانی آذربایجان، تبریز/ تهران، ١٣٥١ش، ج ١؛
مجدی، محمد، زینت‌المجالس، قم، ١٣٤٢ش؛
مخلصی، محمدعلی، فهرست بناهای تاریخی آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧١ش؛
ملویل، چارلز پیتر، «بناهای تاریخی و زلزلۀ تبریز»، ترجمۀ باقر شیرازی، اثر، ١٣٦١ش، س ٣، شم‌ ٧، ٨، ٩؛
همو و نیکلاس نیکلاس امبرسز، تاریخ زمین‌لرزه‌های ایران، ترجمۀ ابوالحسن رده، تهران، ١٣٧٠ش؛
نادرمیرزا، تاریخ و جغرافی دارالسلطنۀ تبریز، به‌کوشش محمد مشیری، تهران،١٣٦٠ش؛
نخجوانی، حسین، «تاریخچۀ مسجد استاد شاگرد»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات تبریز، ١٣٣٥ش، س ٨، شم‌ ٣؛
نقشۀ میراث فرهنگی.

مهبانو علیزاده