جانشین پدرش، ارشک اول و بنیان‌گذار آرتاکساتا، پایتخت باستانی ارمنستان بزرگ. آنتیوخوس سوم در ٢١٢ق‌م نخست خشیارشا، شاه ارمنستان را به تحت‌الحمایگی خود پذیرفت و پس از ازدواج با خواهر او، وی را به‌کمک همسرش به قتل رسانید و پس‌از تقسیم ارمنستان به دوساتراپی شرقی (حوالی آرتاکساتا) و غربی (سوفِنه)، دست سردار خود، آرتاشس را برای تسلط بر بخش شرقی بازگذاشت. آرتاشس متصرفات خود را به ضرر ماد و ایبری (گرجستان) وسعت بخشید(استرابن، V/٣٢٣-٣٢٥)و پس از پیروزی رومیها بر آنتیوخوس به رومیها پیوست و خود را شاه خواند (مایر، «شکوفایی...»،٥٠). سپس هانیبال، از اهالی کارتاژ، نزد آرتاشس آمد و مشاور و معلم او شد و پس از یافتن محلی مناسب با تصویب آرتاشس شهر آرتاکساتا را برای پایتختی او ساخت (پلوتارک،II/٨١-٨٢). کمی پیش از ١٦٤ق‌م آنتیوخوس چهارم به ارمنستان‌حمله‌برد و آرتاشس را اسیرکرد و او ناگزیر از پذیرفتن سروری آنتیوخوس بر ارمنستان شد (دیودُروس، ٣٥٥-٣٥٧).
بیشتر گزارشی که موسى خورنی (II/٨٦-٨٨) با تردید دربارۀ آرتاشس می‌دهد، با اینکه کوشش می‌کند تا به مورخان ناشناختۀ یونانی تکیه کند، به هیچ‌وجه موافق با واقعیتهای تاریخی نیست. او آرتاشس را مردی متکبر، جنگجو، بزرگ‌تر از اسکندر و فاتح لیدی و اسیرکنندۀ کرزوس می‌داند و با اینکه خود اشاره می‌کند که این وقایع مربوط به کورش است، نظر می‌دهد که یا داستان کورش دروغ است و یا اینکه پای کرزوس دیگری در کار است! نوشتۀ موسى خورنی دربارۀ نوع رابطۀ آرتاشس با شاهان اشکانی، و همچنین پیروزی او بر شرق و غرب و انتقال مجسمه‌های آسیای‌صغیر و یونان به پایتخت ارمنستان نیز باورکردنی نیست(نیز نک‌ : اشپیگل، III/٢٠٤-٢٠٥). از همین‌روی، به دیگر مطالب مفصل مربوط به آرتاشس در «تاریخ ارمنستان» موسى خورنی (II/٨٧-١١٠) نیز اعتماد چندانی نیست. به گزارش او آرتاشس در مرند درگذشته است (II/١١٠).

٢. آرتاشس دوم

بزرگ‌ترین پسر اَرْتَه وَزْده(آرتاوازد) (ﻫ م). پس از دستگیری ارته‌وزده که در٣٤ ق‌م به‌دعوت فریب‌کارانۀ آنتونیوس وکلئوپاترا به اسکندریه رفت و درآنجا به زنجیر کشیده شد، آرتاشس از چنگ آنتونیوس گریخت و احتمالاً به کمک اشکانیـان به تخت شاهی ارمنستان دست یافت (تـاسیـت، III/٣٨٧-٣٨٩). کمی بعد، آنتونیوس به ارمنستان دست‌یافت و آرتاشس به فرهاد، شاه اشکانی پناه برد (دیو،V/٤٢١-٤٢٣؛ دبواز، ١٣٤). ظاهراً آنتونیوس پس از بازگشت از این سفر، میان سالهای٣٤ و٣٣ق‌م ارته‌وزده را اعدام کرد (نک‌ : همو،١٣٤-١٣٥). پاولی تاریخ اعدام ارته وزده را٣٠ق‌م می‌نویسد (١٣٢٦/(١)II). سپس‌آنتونیوس پسر خردسال‌خود، آلکساندر را پادشاه ارمنستان، ماد و پارت خواند. اندکی بعد، اشکانیان به یاری آرتاشس برخاستند و با ارته‌وزده (ﻫ م، به‌جز ارته‌وزده، پدر آرتاشس)، پادشاه ماد به جنگ پرداختند. پادشاه ماد به یاری سپاهیان رومی در این جنگ پیروز شد، اما پس از فرا خوانده شدن سپاهیان رومی، فرهاد چهارم در نبردی دیگر ماد را به تصرف خود درآورد و چون ارمنستان نیز از دست روم خارج شد، آرتاشس دوباره به تخت خود در ارمنستان دست یافت و ارته‌وزده، ناگزیر به اُکتاویانوس آوگوستوس، امپراتور روم پناهنده شد که ارمنستان کوچک را به او واگذارد (دیو، V/٤٣١-٤٣٢,VI/٤٥؛ دبواز،١٣٤-١٣٥). سپس آرتاشس از آوگوستوس تقاضای استرداد برادرانش، و ازجمله‌تیگران را کرد که هنوز در اسارت آنتونیوس بود. آوگوستوس به سبب کشتار رومیانِ بازمانده در ارمنستان به فرمان آرتاشس، تقاضای او را نپذیرفت (دیو، VI/٤٥).
حدود ٢٠ق‌م که نارضایی مردم ارمنستان از آرتاشس به نهایت خود رسیده بود از آوگوستوس تقاضا کردند تا تیگران را به جای برادر به سلطنت انتخاب کند. آوگوستوس تیگران را با سپاهی به سرداری تیبِریوس روانۀ ارمنستان کرد، اما پیش از رسیدن تیگران به ارمنستان، آرتاشس در سال ٢٠ق‌م به وسیلۀ بستگانش کشته شده بود (تاسیت، III/٣٨٧-٣٨٩؛ دیو، VI/٣٠٣).

٣. آرتاشس سوم (زِنون)

پسر شاه پُنتُس، پُلِمُن اول، حکومت تیگران دیری نپایید ودر ١٨م تیبریوس، امپراتور روم پسرخواندۀ خود، گِرمانیکوس را با اختیارات تام به‌شرق فرستاد. گرمانیکوس با موافقت بزرگان ارمنستان زنون را، که کودکی‌اش را در ارمنستان به‌سر برده، و با آداب و رسوم ارمنیان آشنا بود، با نام آرتاشس به سلطنت ارمنستان گمارد (تاسیت، III/٤٧٥؛ نیز نک‌ : استرابن، V/٥١١؛ پاولی، II(١)/١٣٢٦-١٣٢٧). آرتاشس‌سوم در ٣٥م درگذشت (تاسیت، IV/٢٠٧، نیز حاشیۀ ١؛ دیو، VII/٢٥١).

مآخذ

Debevoise, N. C., Political History of Parthia, New York, ١٩٦٨;
Dio, Roman History, tr. E. Cary, London, ١٩٥٥;
Diodorus of Sicily, Bibliotheca Historica, tr. F. R. Walton, London, ١٩٦٨, vol. XI;
Meyer, E., «Blüte und Niedergang des Hellenismus in Asien», Der Hellenismus in Mittelasien, ed. F. Altheim and J. Rehork, Darmstadt, ١٩٦٩;
Moise de Khorène, «Histoire d'Arménie», Collection des historiens anciens et modernes de l'Arménie, tr. V. Langlois, Paris, ١٨٦٩;
Pauly;
Plutarch, Grosse Griechen und Römer, Zürich, ١٩٦٥;
Spiegel, F., Erânische Altertumskunde, Amsterdam,١٩٧١;
Strabo,The Geography,tr.H.L. Jones, London, ١٩٦١;
Tacitus, The Annals, tr. J. Jackson, London, ١٩٦٩, ١٩٧٠.
پرویز رجبی