اقبال آشتیانی \eqbāl-e āštiyānī\، عباس (١٢٧٧-١٣٣٤ ش / ١٨٩٨-١٩٥٦ م)، فرزند محمدعلی، مورخ، نویسنده، استاد دانشگاه، عضو پیوستۀ فرهنگستان ایران و مجمع علمی عربی دمشق.
اقبال در آشتیان به دنیا آمد و خانواده‌اش در دوران کودکی او به تهران کوچ کردند (برای اطلاعات بیشتر دربارۀ دورۀ کودکی و نوجوانی او، نک‌ : دبیرسیاقی، «چهارده ـ پانزده»؛ نجم‌آبادی، ٦٠٢-٦٠٤؛ یغمایی، ٤٥؛ افشار، ٢٥٧).
اقبال دورۀ متوسطه را در دارالفنون با موفقیت طی کرد و به دلیل توانایی فراوان، معاونت کتابخانۀ معارف را، که در همین مدرسه تأسیس گردیده بود، عهده‌دار شد. او تدریس را از همین زمان در دارالفنون آغاز کرد و در ١٢٩٧ ش که دارالمعلمین مرکزی به همت میرزا ابوالحسن فروغی تأسیس شد (دایرةالمعارف ... ، ١ / ٩٣٦)، در آنجا در کنار کسانی مانند عبدالعظیم قریب به تدریس فارسی، تاریخ و جغرافیا مشغول شد و هم‌زمان در مدرسۀ سیاسی و مدرسۀ نظام به‌تدریس پرداخت (افشار، ٢٥٨).
حضور اقبال در این مدارس و کتابخانۀ معارف، از یک‌سو سبب آشنایی او با ملک‌الشعرا بهار، رشید یاسمی، تیمورتاش و سعید نفیسی ــ کـه مجلۀ دانشکده را منتشر می‌ساختند ــ شد، و از سوی دیگر موجب دوستی وی با محمدعلی فروغی، ابـوالحسن فروغی، عبـدالعظیم قریب و غلامحسین رهنما ــ که مجلۀ فروغ تربیت را انتشار می‌دادند ــ گردید، و این خود وسیله‌ای شد تا اقبال به نوشتن مقالاتی در این مجلات بپردازد و نامش بر سر زبانها بیفتد (همانجا؛ گلبن، ٢ / ٤٤٧).
اقبال در ١٣٠٤ ش، همراه هیئتی به‌عنوان مترجم راهی فرانسه شد و در آنجا به ادامۀ تحصیل پرداخت و به اخذ درجۀ لیسانس از دانشگاه سوربُن توفیق یافت (افشار، ٢٥٨- ٢٥٩).
او پس از بازگشت به ایران بار دیگر تدریس خود را در دارالمعلمین مرکزی ــ کـه اکنون دارالمعلمین عالی نام گرفته بود ــ آغاز کـرد و از مهر ١٣٠٨ بـه تدریس تاریخ مفصل ایران، تاریخ ایران قبل از اسلام و جغرافیای کشورهای بزرگ جهان مشغول شد (میرانصاری، ١ / ٢٧٨- ٢٧٩).
اقبال در پاییز ١٣١٣ ش توانست با کمک محمدعلی فروغی (نخست‌وزیر) و علی‌اصغر حکمت (وزیر معارف)، به‌عنوان نمایندۀ ایران در کنفرانس «طرز نگهداری موزه‌های صنایع و تاریخ»، در مادرید شرکت کند و از همان‌جا راهی پاریس گردد (همو، ١ / ٣٢٩-٣٣١).
در مدتی که اقبال در فرانسه اقامت داشت، رساله‌ای تألیف کرد و در ١٣١٤ ش، برای وزیر معارف وقت فرستاد تا به پایمردی وی در شورای دانشگاه تهران به عنوان رسالۀ دکتری به تصویب برسد. این شورا نیز رسالۀ اقبال را در ٢١ اسفند ١٣١٤ به‌منزلۀ درجۀ دکتری در رشتۀ ادبیات پذیرفت (همو، ١ / ٣٣٩-٣٤٤). اقبال پس از بازگشت به ایران، در دی ١٣١٧ به سمت استادی دانشگاه تهران منصوب (همو، ١ / ٣٥٥)، و در همین سال عضو پیوستۀ فرهنگستان ایران شد (افشار، ٢٥٩؛ صدیق اعلم، ٢ / ٢٤٦؛ شهرستانی، ٢٩).
پس از ١٣٢١ ش که ظاهراً شرایط جدیدی بر دانشگاه تهران حاکم شد، اقبال احساس ناخشنودی می‌کرد و به ادامۀ کار تدریس در دانشگاه بی‌میلی نشان می‌داد. وی در این زمان از پیشنهاد عباس مسعودی، مدیر روزنامۀ اطلاعات، مبنی بر راه‌اندازی مجله‌ای ادبی استقبال کرد و در شهریور ١٣٢٣ مجلۀ یادگار را در تهران منتشر کرد (محیط ، ١٧- ١٨). انتشار یادگار به شکل ماهانه تا خرداد ١٣٢٨، ادامه یافت و در طول ٥ سال، مجموعاً ٥٠ شماره از آن منتشر گردید.
در پایان بهار ١٣٢٨ ش، اقبال از انتشار یادگار منصرف شد. در این زمان علی‌اصغر حکمت، وزیر خارجۀ وقت، چند شغل رایزنی فرهنگی در تشکیلات وزارت خارجه ایجاد کرد و اقبال به میل خود به آنکارا فرستاده شد؛ چندی بعد ایتالیا را هم به حوزۀ عمل او درآوردند (همو، ١٩). او تا پایان عمر چند مأموریت دیگر را از این دست در آلمان، فرانسه، واتیکان و چند کشور عرب به عهده گرفت (میرانصاری، ١ / ٣٨٢- ٣٨٦، ٣٩٠، ٣٩٧، ٣٩٩-٤٠٠).
اقبال سرانجام در ٢١ بهمن ١٣٣٤ در شهر رم وفات یافت. پیکرش پس از آنکه در یکی از واپسین روزهای اسفند همان سال در تهران تشییع شد، در جوار حضرت عبدالعظیم (ع)، رواق ابوالفتوح رازی، کنار آرامگاه علامه قزوینی به خاک سپرده شد (محیط، ٢٠؛ شهرستانی، ٢٩).
از عباس اقبال که بی‌گمان یکی از بزرگ‌ترین، عمیق‌ترین و جامع‌ترین پژوهندگان معاصر ایران است، افزون بر ١٠٠ مقاله در موضوعات تاریخی، جغرافیایی، ادبی، کلامی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی، و حدود ٥٠ تألیف، تصحیح و ترجمه بر جای مانده است. به‌علاوه، وی در ویرایش و تنقیح چند اثر تاریخی با کسانی دیگر، مانند محمد قزوینی، همکاری داشت (برای فهرست نسبتاً کاملی از آثـار اقبـال، نک‌ : افشار، ٢٦٢-٢٦٦؛ دبیـرسیاقی، «سه ـ یازده»، «بیست‌وسه ـ بیست‌وشش»).

مآخذ

افشار، ایرج، «عباس اقبال آشتیانی»، سواد و بیاض، تهران، ١٣٣٤ ش؛
دایرةالمعارف فارسی؛
دبیرسیاقی، محمد، مجموعه‌مقالات عباس اقبال آشتیانی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
شهرستانی، صالح، شخصیات ادرکتها، بی‌جا، ١٩٧٨ م؛
صدیق اعلم، عیسى، یادگار عمر، تهران، ١٣٤٥ ش؛
گلبن، محمد، بهار و ادب فارسی، تهران، ١٣٥١ ش؛
محیط طباطبایی، محمد، «مطبوعات و اقبال آشتیانی»، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٥٥ ش، س ١٩، شم‌ ١-٣؛
میـرانصاری، علی، اسنـادی از مشاهیر ادب معاصر ایران، تهران، ١٣٧٦ ش؛
نجم‌آبادی، محمود، «استادم عباس اقبال»، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٥٥ ش، س ١٩، شم‌ ٧-١٠؛
یغمایی، حبیب، «عباس اقبال»، یغما، تهران، ١٣٥٥ ش، س ٩، شم‌ ١.

محمد دبیرسیاقی (دبا)