آق‌سنقر احمدیلی \āq-sonqor-e ahmadīlī\، (مق‌ ٥٢٧ ق / ١١٣٣ م)، از امیران بزرگ سلجوقی در مراغه و آذربایجان.
او را در زمرۀ غلامان امیر احمدیل بن ابراهیم بن وَهسودان روادی کُردی، امیر مراغه، برشمرده‌اند که پس از مرگ امیر، مراغه به اقطاع به او سپرده شد (ابن‌اثیر، ١٠ / ٥١٦؛ دانشنامه، ١٠ / ١٠١٣؛ قس: کسروی، ٢٣٠).
آق‌سنقر که در جانب سلطان محمود بود، به‌سبب چیرگی طغرل بر آذربایجان، به‌ناچار از اقطاع خود دور افتاده بود؛ اما همین که اطاعت مجدد طغرل را شنید، از سلطان محمود خواست که باز بر سر اقطاع خود، یعنی مراغه رود. طغرل به تحریک آق‌سنقر به مخالفت با سلطان محمود برخاست و با آق‌سنقر به سوی اردبیل رفت؛ اما درنهایت، باز هر دو به اطاعت سلطان محمود درآمدند (ابن‌اثیر، ١٠ / ٥٩٧).
سلطان محمود در ٥٢٥ ق / ١١٣١ م در همدان وفات یافت. آق‌سنقر احمدیلی اتابکِ پسر او، داوود بود. وی به اتفاق ابوالقاسم دَرگَزینی اَنَس‌آبادی وزیر، داوود را به سلطنت برداشت. پس از آن، آق‌سنقر که فرماندهی سپاه داوود را بر عهده داشت، در نبردی از طغرل شکست خورد و به همراه ملک داوود به بغداد رفت (حسینی، ١٠٢؛ ابن‌اثیر، ١٠ / ٦٨٢؛ بنداری، ١٩١؛ دانشنامه، همانجا).
در ٥٢٧ ق / ١١٣٣ م مسعود بن محمد بن ملکشاه سلجوقی وارد بغداد شد و به سلطنت رسید و ملک داوود، برادرزاده‌اش، به‌ناچار از او اطاعت کرد. در نبردی که میان سلطان مسعود و طغرل در همدان درگرفت، آق‌سنقر نیز حضور داشت. در نهایت، مسعود بر همدان چیره گشت و طغرل شکست خورد و به ری گریخت (ابن‌اثیر، ١٠ / ٦٨٦؛ بنداری، ١٩٦-١٩٧). در این میان، جمعی از باطنیان به چادر آق‌سنقر احمدیلی رفتند و او را با ضربات کارد کشتند. گفته شده است که سلطان مسعود کسانی را به قتل او برانگیخته بود (حسینی، ١٠٤؛ ابن‌اثیر، دانشنامه، همانجاها؛ کسروی، ٢٣٣-٢٣٤).

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل؛
بنداری، فتح، تاریخ سلسلۀ سلجوقی (زبدة النصرة)، ترجمۀ محمدحسین جلیلی، تهران، ١٣٥٦ ش؛
حسینی، علی، اخبار الدولة السلجوقیة (زبدة التواریخ)، به کوشش محمد اقبال، بیروت، ١٩٣٣ م؛
دانشنامه؛
کسروی، احمد، شهریاران گمنام، تهران، ١٣٥٥ ش.

عباس زریاب (دبا)