آق شمس‌الدین \āq šams-od-dīn\، محمد بن حمزه (٧٩٢-٨٦٣ ق / ١٣٩٠- ١٤٥٩ م)، صوفی و پزشک نامدار. وی را از نوادگان شیخ شهاب‌الدین سهروردی شمرده‌اند، ولی معلوم نیست که مراد، شیخ اشراق است یا شهاب‌الدین فقیه و صوفی بغدادی (طاش‌کوپری‌زاده، ١٣٨). وی در دمشق زاده شد و به هنگام کودکی با پدرش به آناتولی رفت و در آنجا به کسب دانش پرداخت. سپس در مدرسۀ عثمانجِق به تدریس پرداخت (همانجا؛ نیز سامی، ١ / ٢٦٥). در این هنگام، به تصوف گرایید و نخست به خدمت حاج بیرام، صوفی مشهور آن روزگار، درآمد. چندی بعد طریقت بگرداند و از تدریس برید و به جست‌وجوی شیخ زین‌الدین خوافی عازم حلب شد؛ اما باز به سبب خوابی که دید، نزد مرشد نخستین بازگشت و ملازمت او را اختیار کرد (ح ٨٣٠ ق / ١٤٢٧ م) و سپس جانشین او در سلسلۀ بیرامیه شد (شوکانی، ١٦٦؛ سامی، ١ / ٢٦٥- ٢٦٦).
وی در اثنای محاصره و فتح قسطنطنیه، به خواهش سلطان محمد، قبر ابوایوب انصاری را که در نخستین یورش مسلمانان به روم شرقی کشته شده بود، در پیرامون آن شهر کشف کرد و سلطان او را بسیار نواخت و در کنار مرقد انصاری، چند زاویه و نیز جامعی برای او ساخت؛ اما شمس‌الدین از اقامت در آنجا سر باز زد و به قصبۀ گوینوک بازگشت و همان‌جا ماند تا درگذشت (بروسه‌لی، ١ / ١٢-١٤؛ شوکانی، ١٦٦- ١٦٧؛ طاش‌کوپری‌زاده، ١٣٩-١٤٠). از آثار او اینها ست:
١. رسالة فی دوران الصوفیة و رقصهم، دربارۀ رقص و سماع صوفیان؛ ٢. رسالة النوریة در تصوف؛ ٣. رسالة فی دفع مطاعن الصوفیة؛ ٤. رسالة مادة الحیاة، در پزشکی، که معالجات مجرب و سودمند خود را در آن گرد آورده است (شوکانی، ١٦٨؛ طاش‌کوپری زاده، ١٤١؛ کحاله، ٢٧١).

مآخذ

بروسه‌لی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ ق / ١٩١٥ م؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٨٨٩ م؛
شوکانی، محمد، البدر الطالع، قاهره، ١٣٤٨ ق / ١٩٢٩ م؛
طاش‌کوپری‌زاده، احمد، الشقائق النعمانیة، بیروت، ١٣٩٥ ق / ١٩٧٥ م؛
کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٣٧٦ ق / ١٩٥٧ م.

جعفر شعار (دبا)