اقلیدس \oqlīde(o)s\‌، مشهورترین‌ ریاضی‌دان‌ دوران‌ باستان‌ (سده‌های‌ ٤ و ٣ ق‌م‌) كه‌ شهرتش‌ به‌ عنوان‌ پدر هندسه‌ تاكنون‌ پایدار مانده‌ است‌. تقریباً مسلم‌ است‌ كه‌ اقلیدس‌ از ٣٢٨ تا ٢٨٥ ق‌م‌ در آتن‌ و اسكندریه‌ فعالیت‌ علمی‌ داشته‌ است‌، و باید افزود كه‌ با توجه‌ به‌ آنچه‌ از نوشته‌های‌ او باقی‌ مانده‌، و نیز گزارشهایی‌ كه‌ دربارۀ آثار گمشدۀ او در دست‌ است‌، دوران‌ فعالیت‌ علمی‌ او سالهای‌ درازتری‌ را در بر می‌گیرد و محتمل‌ است‌ كه‌ تا حدود ٢٧٠ ق‌م‌ نیز زیسته‌ باشد (پاولی‌، VI(١) / ١٠٠٣-١٠٠٤؛ نیز «فرهنگ ... ‌»، IV / ٤١٤,٤٣١-٤٣٢).

آثـار

١. اصول‌ (ه‌ م).
٢. «داده‌ها»: محتوای‌ این‌ اثر با مضامین‌ كتابهای‌ ١-٦ اصول‌ ارتباط دارد و در مجموع‌ شامل‌ ٩٤ گزاره‌ است‌ كه‌ بیشتر آنها به‌ این‌ صورت‌ بیان می‌شود: هرگاه‌ اندازه‌ها با ویژگیهای‌ معینی‌ از یك‌ شكل‌ هندسی‌ داده‌ شده‌ باشند، اندازه‌ها یا ویژگیهای‌ دیگری‌ مربوط به‌ آن‌ شكل‌، یا شكل‌ دیگری‌ كه‌ پیوندی‌ با آن‌ داشته‌ باشد نیز داده‌ شده‌اند (نصیرالدین‌، ١٣، ١٦-١٧؛ كانتور، I / ٢٨٢-٢٨٣ ؛ پاولی‌، VI(١)١٠٤٣-١٠٤٥؛ «فرهنگ»،IV / ٤٢٥ ؛ شرایبر،٥٥, ٥٨-٥٩).
٣. «تقسیم‌ اشكال‌»: نسخۀ یونانی‌ این‌ اثر از میان‌ رفته‌، و تنها بخشهایی‌ از ترجمۀ عربی‌ آن‌، با عنوان‌ كتاب‌ القسمة بر جا مانده‌ است‌ كه‌ صورتهای‌ ٣٦ گزارۀ آن‌، و اثبات‌ كامل‌ ٤ گزاره‌ از آن‌ میان‌ را در بردارد (ابن‌ندیم‌، ٣٢٦).
٤. پوریسمها: این‌ اثر از میان‌ رفته‌ است‌. پاپوس‌ و پروكلس‌ بخشهایی‌ از این‌ كتاب‌ را كه‌ شامل‌ ٣ مجلد می‌شده‌ است‌، نقل‌ كرده‌اند ( پاولی‌،VI(١) / ١٠٤٥-١٠٤٦ ).
٥. پسویداریا (= مغالطه‌ها): این اثر بر جا نمانده‌ است‌. به‌ گفتۀ پروكلس‌، از آنجا كه‌ بسیاری‌ از مبتدیان‌ به‌ هنگام‌ كاربرد قواعد ریاضی‌ دچار اشتباه‌ می‌شوند و به‌ نتایج‌ نادرست‌ می‌رسند و گاه‌ نیز ممكن‌ است‌ فریفتۀ استدلالی‌ شوند كه‌ ظاهر علمی‌ دارد، اقلیدس‌ در این‌ اثر شیوه‌های‌ گوناگون‌ مغالطه‌ را نشان‌ داده‌ است‌ تا استدلال‌ درست‌ از نادرست‌ باز شناخته‌ شود (كانتور، I / ٢٧٨ ؛ پاولی‌،VI(١) / ١٠٥١ ؛ «فرهنگ‌»، IV / ٤٢٩ ؛ شرایبر، ٥٥, ٦٥-٦٨).
٦. «مخروطات‌»: این‌ اثر كه‌ ٤ كتاب‌ را در بر می‌گرفته‌، از میان‌ رفته‌ است‌. اثر مفصل‌ هشت‌جلدی‌ آپولونیوس‌ پرگایی‌ دربارۀ مقاطع‌ مخروطی‌ موجب‌ شد كه‌ این اثر و دیگر آثار پیش‌ از وی‌ در این‌ زمینه‌ به‌ فراموشی‌ سپرده‌ شوند (پاولی‌، VI(١) / ١٠٤٦ -١٠٤٧؛ «فرهنگ‌»، IV / ٤٢٧-٤٢٨ ؛ شرایبر، ٥٦-٥٥).
٧. «نورشناخت»: نسخۀ اصلی‌ این‌ اثر بر جا مانده‌ است‌. همچنین‌ تحریری‌ كه‌ ثئون‌ اسكندرانی‌ در ٣٧٠ م‌ از این‌ اثر فراهم‌ آورده‌، در دست‌ است‌ (ابن‌ ندیم‌، همانجا؛ كانتور،I / ٢٩٣ ).
٨. «پدیده‌ها»: این اثر که دربارۀ ستاره‌شناسی است‌،‌ احتمالاً به‌ قلم علی بن عیسیٰ‌ (سدۀ ٣ ق‌) با عنوان الظاهرات‌ به‌ عربی‌ ترجمه‌ شده‌، و طوسی نیز‌ تحریر دیگری‌ از آن‌ تهیه‌ كرده‌ است (ابن‌ندیم‌، همانجا؛ پاولی‌، VI(١) / ١٠٤٨؛ «فرهنگ‌»، IV / ٤٢٩-٤٣٠؛ نیز GAS, V / ١١٨-١١٩؛ شرایبر، ٥٧-٥٦).
٩. «اصول‌ موسیقی‌»، یا تقسیم‌ درجات‌ الالحان‌: ابن‌ندیم‌ (همانجا) از این اثر‌ با عنوان‌ كتاب‌ النغم‌ نیز یاد می‌كند
(«فرهنگ‌»،IV / ٤٣٠-٤٣١ ؛ شرایبر، ٥٧).
١٠. الثقل‌ و الخفة: ابن‌ندیم‌ (همانجا) اثری‌ با این‌ عنوان‌ را به‌ اقلیدس‌ نسبت می‌دهد، اما در مآخذ كهن‌ غربی‌ اشاره‌ای‌ به‌ آن‌ نشده‌ است ( پاولی‌، VI(١) / ١٠٥١-١٠٥٢؛ «فرهنگ‌»، IV / ٤٣١؛ شرایبر، ٥٧-٥٨).

مآخذ

ابن‌ندیم، الفهرست؛
نصیرالدین طوسی، تحریر الاصول، تهران، ١٢٩٨ ق؛
نیز:

Cantor, M., Vorlesungen über Geschichte der Mathematik, Stuttgart, ١٩٦٥;
Dictionary of Scientific Biography, New York, ١٩٧١-١٩٧٢;
GAS;
Pauly ;
Schreiber, P., Euclid, Leipzig, ١٩٨٧.
علیرضا جعفری نائینی‌ ـ محمدعلی‌ مولوی‌ (دبا)