دانشنامه ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٠٠ - اسپنوی
اسپنوی
نویسنده (ها) :
بهمن حمیدی
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٢٣ بهمن ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
اِسپَنوی \ espanu(o)y\ ، نام کنیزک تَژاوْ، داماد افراسیاب. چون کیخسرو پیمان کرده بود که هرکه در نبرد توران این زن ماهرخ را زنده به کف آورد، به او تحفههای شاهوار خواهد داد، بیژن نامزد شد و چون تژاو جنگ او را برنتابید (شاهنامه، ٢٠، ٧٦، ٧٨)، گریخت و اسپنوی را بر ترک اسب خود نشاند و به توران تاخت. چون اسب درماند، تژاو به اسپنوی گفت که «ایرانیان با تو کاری ندارند، از اسب به زیر آی و مرا واگذار تا یکتنه بگریزم». اسپنوی پذیرفت و بیژن که پیگیر تژاو بود، کنیزک را در راه یافت، بازگشت و او را بر ترک خود نزد طوس برد.
این نام در همۀ نسخههای معتبر شاهنامه، اسپنوی (بدون ضبط) آمده است و محمدحسین بن خلف تبریزی (برهان...، ذیل اسپنوی) و عبدالقادر بغدادی (ص ٢٤) آن را با کسرۀ اول و فتحۀ سوم و ضمۀ چهارم خواندهاند. ولف (pp. ٥٩, ٦١) آن را به صورتهای اِسپنوی، اِسنَپو و اِسنَپوی ضبط کرده است. اَشکال اسبنـوی و اسپکنـوی (نک : بنداری، ٢١٠؛ برهان، همانجا) نیز یافت میشود.
کویاجی (ص ١٥٠-١٥٢) نبرد بیژن و تژاو را از داستانهای اشکانی شاهنامه میشمارد و اسپنوی را همان زِنوبیا، و تژاو را رادامیستوس میداند (قس: مشکور، ٣٢٦-٣٢٧؛ تاکیتوس، ٣٣٥).
مآخذ
برهان قاطع؛
بغدادی، عبدالقادر بن عمر، لغت شهنامه، بهکوشش کارل گرمانوویچ زالمان، سنپترزبورگ، ١٨٩٥م؛
بنداری، فتح بن علی، الشاهنامه (ترجمۀ شاهنامۀ فردوسی)، بهکوشش عبدالوهاب عزام، تهران، ١٩٧٠م، ج ١؛
شاهنامه، نوشتۀ ابوالقاسم فردوسی، بهکوشش برتلس و دیگران، مسکو، ١٩٦٠-١٩٧١م، ج ٤؛
جهانگیر کوورجی، آیینها و افسانههای ایران و چین باستان، ترجمۀ جلیل دوستخواه، تهران، ١٣٦٢ش؛
مشکور، محمدجواد و مسعود رجبنیا، تاریخ سیاسی و اجتماعی اشکانیان، تهران، ١٣٦٧ش، ج ١؛
نیز:
Tacitus, Annalen, tr. E. Heller, München, ١٩٨٢;
Wolff, F., Glossar zu Firdosis Schahname, Berlin, ١٩٣٥, vol. I.
بهمن حمیدی