اعراب \eʾrāb\، مهم‌ترین‌ و بحث‌انگیزترین‌ موضوع‌ در نحو زبان‌ عربی‌، تا جایی كه‌ برخی‌ آن‌ را نحو، و نحو را اِعراب‌ خوانده‌اند (نك‌ : زجاجی‌، ٨٣؛ نیز EI١, III / ٥١٢). از نظر لغوی‌، این واژه‌ دارای‌ معانی‌ مختلفی‌ است‌. رایج‌ترین‌ معنی‌ لغوی‌ آن‌ «واضح‌ساختن‌» است‌ (خلیل‌، ٢ / ١٢٨؛ ابن‌منظور، ذیل‌ عرب‌؛ لغت‌نامه ‌... ). از دیگر معانی‌ آن‌، «سخن‌ زشت‌ گفتن» و «بـازداشتـن‌ از سخن‌ زشت‌» است‌ (نك‌ : ابن‌منظور، همـانجـا)؛ از این‌ رو، آن‌ را از واژه‌های‌ اضداد (ه‌ م‌) شمرده‌اند (یمانی‌، ١ / ٣٦٣).
در تعریف‌ اصطلاحی‌ واژه‌ نیز تعاریف‌ گوناگونی‌ ارائه‌ شده‌ است‌ (سیوطی‌، الاشباه ‌... ، ١ / ١٥٩، همع‌ ... ، ١ / ١٤). در تمامی‌ این‌ تعاریف‌، به‌تصریح‌ یا تلویح‌، از «تغییرات‌ پایانی‌ واژه‌» سخن‌ رفته‌ است‌. برخی‌ تعاریف‌ بیشتر به‌ نمود ظاهری‌ اعراب‌ می‌پردازد (نك‌ : ابوحیان‌، ٣٤) و برخی‌ به‌ دلالت‌ معنایی‌ آن‌ (ابن‌جنی‌، ١ / ٣٥؛ سیوطی‌، المزهر، ١ / ٣٢٧- ٣٢٨)؛ اما هیچ‌یك‌ از این‌ تعاریف‌ ماهیت‌ اعراب‌ را روشن‌ نمی‌كند. این‌ تغییرات‌ كه‌ از نظر جمهور نحویان‌ در بخشی‌ از واژگان‌ (اسماء متمكن‌ و فعل‌ مضارع‌) رخ‌ می‌دهد، در اسم، ذیل‌ ٣ عنوان‌ كلی‌ رفع‌، نصب‌ و جر، و در فعل‌ ذیل‌ عناوین‌ رفع، نصب‌ و جزم‌ طبقه‌بندی‌ می‌شود. در مورد اینكه‌ چرا این‌ پدیده‌ را اعراب‌ نامیده‌اند، مناسباتی‌ با یكایك‌ معانی‌ لغوی‌ واژه‌ ذكر كرده‌اند (زجاجی‌، ٩١؛ ابن‌جنی‌، ١ / ٣٦؛ سیوطی‌، الاشباه‌، ١ / ١٦٤-١٦٥؛ ابن‌ ابی الربیع‌، ١ / ١٧٢؛ EI١، همانجا)، اما بیان‌ این‌ وجوه‌ مناسبت‌ نیز ماهیت‌ اعراب‌ را روشن‌ نمی‌سازد. معادلهایی‌ كه‌ مستشرقان‌ برای‌ واژه‌ انتخاب‌ كرده‌اند، نیز دلالت‌ بر اختلاف‌ برداشت‌ آنان‌ از این‌ پدیده‌ دارد: برخی‌ واژۀ «inflexion»، و برخی‌ دیگر «case» و «mood» را معادل‌ آن‌ دانسته‌اند؛ اما چنان‌كه‌ فلیش‌ (نك‌ : EI٢) اشاره‌ می‌كند، هیچ‌ كلمه‌ای‌ در زبانهای‌ اروپایی‌ قادر به‌ ترجمۀ این‌ مفهوم‌ عربی‌ خاص‌ نیست‌. تحقیقات‌ و نظریات‌ نحویان‌ و زبان‌شناسان‌ عرب‌، پردۀ ابهام‌ را کاملاً از چهرۀ اعراب‌ برنمی‌دارد.

مآخذ

ابن‌ ابی‌ الربیع‌، عبیدالله‌، البسیط فی‌ شرح‌ جمل‌ الزجاجی‌، به‌ ‌كوشش‌ عیاد ابن‌ عید الثبیتی‌، بیروت‌، ١٤٠٧ ق‌ / ١٩٨٦ م؛
ابن‌جنی‌، عثمان‌، الخصائص‌، به‌ ‌كوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ١٣٧١ ق‌ / ١٩٥٢ م؛
ابن‌منظور، لسان‌؛
ابوحیان‌ غرناطی‌، محمد، النكت‌ الحسان‌، به‌ ‌كوشش‌ عبدالحسین‌ فتلی‌، بیروت‌، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
خلیل‌ بن‌ احمد، العین‌، به‌ ‌كوشش‌ مهدی‌ مخزومی‌ و ابراهیم‌ سامرایی‌، قم‌، ١٤٠٥ ق؛
زجاجی‌، عبدالرحمان، الایضاح‌ فی‌ علل‌ النحو، به ‌كوشش‌ مازن‌ مبارك‌، بیروت‌، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
سیوطی، الاشباه و النظائر، به‌ کوشش عبدالله نبهان، دمشق، مجمع اللغة العربیه؛
همو، المزهر، به‌ کوشش محمد جاد المولى و دیگران، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٧ م؛
همو، همع الهوامع، به‌ کوشش محمد بدرالدین نعسانی، قم، ١٤٠٥ ق؛
لغت‌نامۀ دهخدا؛
یمانی‌، محمد، الموسوعة العربیة فی‌ الالفاظ الضدیة و الشذرات‌ اللغویة، بیروت‌، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م‌؛
نیز:

EI١ ;
EI٢.
رضا شكرانی (دبا)‌