اعراف‌ \aʾrāf\، نام‌ هفتمين‌ سوره‌ از قرآن‌ کریم، دارای ٢٦ واحد موضوعی‌ (ركوع‌)، ٢٠٦ (يا ٢٠٥) آيه‌، ٣٢٥‘ ٣ كلمه‌ و ٣١٠‘١٤ حرف‌.
نام‌ مشهور سوره‌ از كلمۀ «الاعراف‌» در آيۀ ٤٦ آن‌ گرفته‌ شده‌، زيرا كلمۀ «اعراف‌» فقط دو بار در قرآن‌ كريم‌ و تنها در اين‌ سوره‌ آمده‌ است‌ (نك‌ : اعراف‌ / ٧ / ٤٦- ٤٨)؛ چنان‌كه‌ به‌مناسبت‌ آيۀ ١٤٣ آن‌، «سورۀ ميقات‌»، و به‌مناسبت‌ آيۀ ١٧٢ آن‌، «سورۀ ميثاق‌»، و با توجه‌ به‌ حروف‌ مقطّعۀ آغاز آن‌، «سورۀ المص‌» نيز ناميده‌ شده‌ است‌ (فيروزآبادی، ١ / ٢٠٣-٢٠٤؛ سيوطی‌، الدر ... ، ٣ / ٤١٢).
سورۀ اعراف‌، به‌عنوان‌ ششمين‌ سوره‌ از «سَبع‌ طُوَل‌»، يعنی‌ ٧ سورۀ طـولانی‌ آغـاز مصحف‌ شـريـف‌ (بـرای ايـن‌ اصطلاح‌، نك‌ : اندرابی‌، گ‌ ٣٨ ب‌ ـ ٣٩ الف‌؛ سيوطی‌، الاتقان‌، ١ / ٢٢٠)، در شمار آيات‌، پس ‌از سورۀ بقره‌، و در شمار كلمات‌ و حروف‌، پس ‌از دو سورۀ بقره‌ و نساء، بلندترين‌ سورۀ قرآنی‌ است‌ (نك‌ : فيروزآبادی، ١ / ١٣٣، ١٦٩، ٢٠٣؛ دروزه‌، ٢ / ١١٢). در ترتيب‌ تلاوت‌، سورۀ «اعراف‌» ميان‌ دو سورۀ «اَنعام‌» و «اَنفال‌» جای گرفته‌، و در ترتيب‌ نزول‌، بنا به‌ روايت‌ مشهور، سی‌ و نهمين‌ سوره‌ است‌ كه‌ پس ‌از سورۀ «ص‌» و پيش ‌از سورۀ «جنّ» نازل‌ شده‌ است‌ (ابن‌جوزی، ١١٦، ١٤٩). در ديگر روايات‌ ترتيب‌ نزول‌ نيز، غالباً رديفهای ٣٥ تا ٣٨ به‌ اين‌ سوره‌ اختصاص‌ يافته‌ است‌ (نك‌ : طبرسی‌، ٥ / ٤٠٥؛ خازن‌، ١ / ٨؛ سيوطی‌، همان‌، ١ / ٤٠-٤٣؛ راميار، ٦٧٠-٦٧١).
سورۀ اعراف‌ را به‌اتفاق‌ مكی‌ دانسته‌اند (فيروزآبادی، ١ / ٢٠٣)، جز آنكه‌ بعضی‌ از مفسران‌، آيۀ ١٦٣ آن‌ (طبرسی‌، ٣ / ٣٩٣؛ سيوطی‌، الدر، همانجا)، و بعضی‌ ديگر، آيات‌ ١٦٣ تا ١٧٠ آن‌ را (قرطبی‌، ٧ / ١٦٠؛ دروزه‌، ٢ / ١١٢، ١٧٥-١٧٦؛ قس‌: نيشابوری، ٨ / ٥٦) استثنا كرده‌، و مدنی‌ شمرده‌اند. پاره‌ای از روايات‌ اسباب‌ نزول‌ نيز (نك‌ : واحدی، ١٨٤، ١٨٨؛ طبرسی‌، ٣ / ٥٠٥-٥٠٦؛ سيوطی‌، «لباب‌ ... »، ١٦٧- ١٦٨) از مدنی‌بودن‌ آيات‌ ١٧٥، ١٨٧ و ٢٠٤ و سياق‌ آنها، يعنی‌ دست‌كم‌ ١٠ آيۀ ديگر از سوره‌، حكايت‌ دارند. وجود عبارات‌ و تعبيرات‌ مشابه‌ و مشترك‌ در دو سورۀ اعراف‌ و بقره‌ (نك‌ : بقره‌ / ٢ / ٤٩، ٦٠، نيز ٥٨- ٥٩؛ اعراف‌ / ٧ / ١٤١، ١٦٠، ١٦١-١٦٢) و گوياتر از آن‌ جنبۀ توضيحی‌ و تفصيلی‌ بسياری از آيات‌ سورۀ اعراف‌ نسبت‌ به‌ آيات‌ متناظر در سورۀ بقره‌ (مثلاً نك‌ : بقره‌ / ٢ / ٤٩-٥٤، ٦٥-٦٦؛ اعراف‌ / ٧ / ١٢٧-١٥٣، ١٦٣-١٦٦؛ نيز نك‌ : ابن‌جوزی، ١٩٧، ٢٤٤-٢٤٦، ٢٦٧، ٢٨٢)، مانند سورۀ آل‌ عمران‌ (نيز نك‌ : بقره‌ / ٢ / ٢١- ٤٩، ٤٩-٦٣؛ قس‌: اعراف‌ / ٧ / ١٠-١٠٢، ١٠٣-١٧١)، نزول‌ سورۀ اعراف‌ را در مدينه‌ و حتى‌ سالها پس ‌از نزول‌ عمدۀ آيات‌ سوره‌های بقره‌، آل‌ عمران‌، نساء و مائده‌ محتمل‌ می‌گرداند؛ چنان‌كه‌ در ترتيب‌ نزولِ روايت‌شده‌ از مُقاتل‌ از حضرت‌ علی (ع‌) آخرين‌ سورۀ مدنی‌ تلقی‌ شده‌ است‌ (راميار، ٦٦٣، ٦٧٠). همچنین بسيار طولانی‌تربودن‌ سورۀ اعراف‌ و غالب‌ آيات‌ آن‌ نسبت‌ به‌ ديگر سوره‌ها و آيات‌ مكی‌، و گستردگی‌ ويژگيهای بيانی‌ و بلاغی‌ آيات‌ و سُوَر مدنی‌ در سورۀ اعراف‌، مؤيد مدنی‌بودن‌ بيشتر آيات‌ اين‌ سوره‌ است‌، چنان‌كه‌ توجه‌ و شگفتی‌ برخی‌ از محققان‌ و مفسران‌ را برانگيخته‌ است‌ (نك‌ : دروزه‌، ٢ / ١١٢؛ قطب‌، ٣ / ١٢٤٥). بدين‌ترتيب‌، تنها توجيهی‌ كه‌ برای شهرت‌ مكی‌بودن‌ سورۀ اعراف‌ باقی‌ می‌ماند، آن‌ است‌ كه‌ اين‌ سوره‌ نيز از سوره‌هايی‌ است‌ كه‌ مطابق‌ تعبير مشهور منسوب‌ به‌ ابن‌عباس‌ (نك‌ : طبرسی‌، ٥ / ٤٠٥؛ سيوطی‌، الاتقان‌، ١ / ٤٢)، از‌ لحاظ نزول‌ سرآغازشان‌ (احتمالاً آيات‌ ١-٩) در مكۀ معظمه‌، مكی‌ تلقی‌ گرديده‌اند (نك‌ : ه‌ د، اِسراء؛ قس‌: دروزه‌، ٢ / ١١٢، ١٧٥-١٧٦).
سورۀ اعراف‌، با دستگاه‌ چهارحرفی‌ «الف‌، لام‌، ميم‌، صاد» از حروف‌ مقطعۀ رمزی فواتح‌ سور آغاز شده‌، و ازاين‌رو، قرينۀ سورۀ رعد است‌ كه‌ با «المر» آغاز شده‌ است‌. اين‌ همانندی در ٣ حرف‌ از ٤ حرف‌ آغازين‌ به‌پنداری نشانگر آن‌ است‌ كه‌ اين‌ دو سوره‌، افزون‌ بر مضامين‌ و موضوعات‌ سوره‌های آغازشده‌ با «الم‌» (نك‌ : ه‌ د، آل‌ عمران‌)، بر مضامين‌ و موضوعات‌ سورۀ «ص‌» و سوره‌هـای پنج‌گـانۀ مجموعۀ «الراآت‌» (نك‌ : ه‌ د، ابراهيم‌) نيز مشتمل‌اند (نيز نك‌ : نيشابوری، همانجا؛ طباطبايی‌، ٨ / ٢، ١٨ / ٦).

مآخذ

ابن‌جوزی، عبدالرحمان‌، فنون‌ الافنان‌، به‌ كوشش‌ محمد ابراهيم‌ سليم‌، قاهره‌، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م‌؛
اندرابی‌، احمد، الايضاح‌، نسخۀ عكسی‌ موجود در كتابخانۀ مركز؛
خازن‌، علی‌، لباب‌ التأويل‌، بيروت‌، دارالمعرفه‌؛
دروزه‌، محمد‌عزت‌، التفسير الحديث‌، قاهره‌، ١٣٨١ ق / ١٩٦٢ م؛
راميار، محمود، تاريخ‌ قرآن کریم، تهران‌، ١٣٦٢ ش؛
سيوطی‌، الاتقان‌، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهيم‌، قاهره‌، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
همو، الدر المنثور، بيروت‌، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
همو، «لباب‌ النقول‌»، همراه‌ تفسير الجلالين‌، استانبول‌، ١٣٤٢ ق؛
طباطبايی‌، محمدحسين‌، الميزان‌، تهران‌، ١٣٨٩ ق؛
طبرسی‌، فضل‌، مجمع‌ البيان‌، صيدا، ١٣٥٤ ق؛
فيروزآبادی، محمد، بصائر ذوی التمييز، به‌ كوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ١٣٨٣ ق؛
قرآن‌ کریم؛
قرطبی‌، محمد، الجامع‌ لاحكام‌ القرآن‌، بيروت‌، ١٩٦٥ م؛
قطب‌، سيد، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، بيروت‌، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
نيشابوری، حسن‌، «غرائب‌ القرآن‌»، در حاشیۀ‌ تفسير طبری، بولاق‌، ١٣٢٧ ق؛
واحدی، علی‌، اسباب‌ النزول‌، به‌ ‌كوشش‌ سيد جميلی‌، بيروت‌، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م.

محمدعلی‌ لسانی‌ فشاركی (دبا)