اعرجی \aʾrajī\، ابوعبداللٰه‌ جعفر بن‌ محمد كاظمی‌ (١٢٧٤-١٣٣٢ ق / ١٨٥٨-١٩١٤ م)، ملقب‌ به‌ معين‌الاشراف‌ (سمیعی‌، ٦٦)، اديب‌، مورخ‌ و نسب‌شناس‌ عراقی‌. وی از يكی‌ از خاندانهای برجستۀ عرب‌ بود كه نسب خود را به امام زين‌العابدين (ع‌) می‌رساندند (مرعشی‌، «كشف ... »، ١ / ١٣٨- ١٣٩؛ خليلی‌، ٣ / ٦٥، ٦٧- ٦٨).
اعرجی ظاهراً تحصيلات‌ مقدماتی‌ را در زادگاهش،‌ كاظمين‌، به‌ انجام‌ رسانيد (نك‌ : مرعشی‌، همان‌، ١ / ١٤٠؛ قس‌: اعرجی‌، ١٨٧) و تا ٢٠‌سالگی‌ در موطن‌ خويش‌ زيست‌. در ١٢٩٤ ق / ١٨٧٧ م، به‌ ايران‌ آمد و در كرمانشاه‌ مسكن‌ گزيد (نک‌ : آقابزرگ‌، طبقات‌ ... ، ١ / ٣٠٠-٣٠١؛ مرعشی‌، همان‌، ١ / ١٣٩؛ اعرجی‌، همانجا).
اعرجی‌ برای كسب‌ علم‌ و استفاده‌ از محضر استادان‌ وقت‌ در بيشتر شهرهای ايران‌ به‌ سير و سفر پرداخت‌ و از بزرگان‌ هر ديار بهره‌ها برد، تا در نظم‌ و نثر دستی‌ توانا يافت‌ و در مدت‌ قريب‌ به‌ ٤٠ سالی‌ كه‌ در ايران‌ اقامت‌ داشت‌، با وزیران، اميران‌، دانشمندان‌ و اديبان‌، پيوندی نزديك‌ برقرار کرد‌ و برخی‌ از آثار خويش‌ را به‌ ايشان‌ تقديم‌ کرد‌ (آقابزرگ‌، همانجا). وی نسب‌نامه‌ای برای فرمانروايان‌ قاجار تدارك‌ ديد و آن‌ را البحر الزخار فی‌ انساب‌ ملوك‌ قاجار نام‌ نهاد (همو، الذريعة، ١٥ / ١٢٥، ٢٦ / ٢٤٣، طبقات‌، همانجا). وی ظاهراً در ١٣١٧ ق / ١٨٩٩ م (و يا پيش‌از آن‌) در بغداد «نقيب‌ علويان‌» بود (نک‌ : ظاهريه‌، ٢ / ٣٧٥؛ نيز زركلی‌، ٢ / ١٢٩).
اعرجی‌ سرانجام‌ پس‌از اين‌ سير و سفرها، در پشتكوه‌ رحل‌ اقامت‌ افكند (آقابزرگ‌، مصفى‌ ... ، ١٠٧) و با دختر غلامرضا خان‌، والی‌ آن‌ ديار (مرعشی‌، «كشف‌»، ١ / ١٤٠)، ازدواج‌ كرد و همان‌جا ماند و به‌ تأليف‌ و نگارش‌ پرداخت‌ (آقابزرگ‌، طبقات‌، ١ / ٣٠٠). اعرجی‌ تا پايان‌ عمر در پشتكوه‌ ماند و همان‌جا در روستای ماسبندان‌ درگذشت‌ (همانجا؛ مرعشی‌، الاجازة ... ، ٤٥٨).
بنا بر آنچه‌ در منابع‌ آمده‌، اعرجی‌ آثار بسياری نگاشته‌ است‌ كه‌ شمار آنها به‌ ٧٠ می‌رسد، اما از بيشتر آنها نشانی‌ در دست‌ نيست (برای نمونه، نک‌ : آقابزرگ، الذريعة، ٢ / ٣٧٧، ٣٨٦، ١١ / ٦٣، ١٢ / ٣٥٥؛ ظاهریه، ٢ / ٣٧٥-٣٧٦).

مآخذ

اعرجی‌، حليم‌ حسن‌، آل‌ الاعرجی‌، احفاد عبيدالله‌ الاعرج‌، بغداد، ١٩٩٦ م؛
آقابزرگ‌، الذريعة؛
همو، طبقات‌ اعلام‌ الشيعة (قرن‌ ١٤)، نجف‌، ١٣٧٣ ق / ١٩٥٤ م؛
همو، مصفی‌ المقال‌، به ‌كوشش‌ احمد منزوی، تهران‌، ١٣٧٨ ق / ١٩٥٩ م؛
خليلی‌، جعفر، موسوعة العتبات‌ المقدسة، قسم‌ الكاظمين‌، بغداد، ١٣٩٠ ق / ١٩٧٠ م؛
زركلی‌، اعلام‌؛
سمیعی، کیوان، زندگانی سردار کابلی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
ظاهريه‌، خطی‌ (تاريخ‌)‌؛
مرعشی‌، شهاب‌الدين‌، الاجازة الكبيرة، به‌كوشش‌ محمد سمامی‌ حائری و محمود مرعشی‌، قم‌، ١٤١٤ ق؛
همو، «كشف‌ الارتياب‌»، لباب‌ الانساب‌، به‌ كوشش‌ مهدی رجايی‌ و محمود مرعشی‌، قم‌، ١٤١٠ ق.

ايران‌ناز كاشيان‌ (دبا)