آغاجاری نام خود را از طایفه‌ای ترک‌زبان کسب کرده، که در منابع تاریخی به‌صورتهای اغاج‌ایری (رشیدالدین، ١ / ٣٥)، اغاجاری (ابن‌بی‌بی، ٦١٨) و آغاجاری (حمدالله، تاریخ ... ، ٥٦٧) آمده است. این طایفه به اقوام ترک اوغوز تعلق داشتند، اما از آنجا که در بیشه‌زارها سکنا گزیده بودند، به اغاج‌ایری به معنای «مرد بیشه» شهرت یافتند (رشیدالدین، ١ / ٢٩، ٣٥). این طایفه بعدها به بیشه‌زارهای صحرای مرعش در ترکیۀ امروزی کوچ کردند (ابن‌بی‌بی، همانجا) و در میانۀ سدۀ ٨ ق / ١٤ م در شمال آذربایجان حضور یافتند (حمدالله، نزهة ... ، ٨١) و احتمالاً به همراه افشارها به ناحیۀ کهگیلویۀ امروزی مهاجرت کردند (نک‌ : دانشنامه، ١ / ١٠٥). فسایی آغاجاری را از ایلهای لر کهگیلویه معرفی می‌کند. ناحیۀ بهبهان و حومۀ آن در گذشته گرمسیر طایفۀ آغاجاری بود (٢ / ١٤٧٩؛ نیز نک‌ : خورموجی، ١٠٣؛ کیهان، ٢ / ٨٨).

شهرستان آغاجاری

شهرستانی در شرق استان خوزستان. آغاجاری تـا پیش از کشف و استخراج منـابع نفت، دهستـانی از توابع شهرستان بهبهان در استـان ششم بود؛ امـا پس‌ از شناسایی و استخراج نفت، در شهریور ١٣٢٥ به بخش تبدیل شد (سرگذشت ... ، ٣ / ٤٢٣؛ نک‌ : فرهنگ جغرافیایی ایران، ٦ / ١٧). بخش آغاجاری در آذر ١٣٦٩ به دو بخش تقسیم شد، که براساس آن، بخش آغاجاری در تابعیت شهرستان بهبهان ماند، اما قسمتی از آن به نام بخش امیدیه به شهرستان بندر ماهشهر پیوست (سرگذشت، ٣ / ٤٤٠). بخش آغاجاری سرانجام در مرداد ١٣٩١ به مرکزیت شهر آغاجاری، به شهرستان تبدیل شد. شهرستان آغاجاری اکنون (١٣٩١ ش) دارای دو بخش (مرکزی، جولکی)، ٣ دهستان (آغاجاری، سرجولکی، آب باران)، و ٢١ آبادی است («درگاه ... »، بش‌ ).

ویژگیهای طبیعی

سازند آغاجاری با ضخامتی حدود ٠٠٠‘ ٣ متر، از تناوب لایه‌های ماسه‌سنگ آهک‌دار قهوه‌ای خاکستری، رگه‌های گچ، مارنهای قرمز و سیلتستون با منشأ قاره‌ای تشکیل شده است و در گسترۀ بسیار پهناوری، به‌ویژه در خوزستان، لرستان و فارس، گسترش دارد (درویش‌زاده، ٦٥٩؛ «زمین‌شناسی ... »، ٣٠٣). این سازند بالاترین تناوب رسوبی ترشیاری در منطقۀ خلیج فارس است (همانجا). گسلهای آغاجاری و مارون بیانگر آن است که شهرستان آغاجاری از نظر تکتونیک بسیار فعال است. گسل آغاجاری به طول ١٥٠ کمـ در شمال شهر آغاجاری، و با روند شمال غربی ـ جنوب شرقی، سبب رانده‌شدن طاقدسیهای آغاجاری و پازنان بر روی نهشته‌های کواترنری دشت آغاجاری گردیده است. فعالیت گسلها موجب وقوع زمین‌لرزه‌هایی در سالهای ١٣٤٨ و ١٣٥٢ ش در آغاجاری شد (آقانباتی، ٥٣٣؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها ... ، استان خوزستان، ٢ / «دوازده»).
شهرستان آغاجاری کوههای نسبتاً کم‌ارتفاعی دارد که مهم‌ترین آنها کوههای نبید (٦٨٥ متر)، محزز (٤٩٥ متر)، پرچکی (٤٧٠ متر)، عربون (٣٧١ متر) و چهارقاش (٢٣٢ متر) است ( فرهنگ جغرافیایی کوهها ... ، ٢ / ٣٦٩، ٣٧٧، ٣٩٧، ٤٠١؛ جعفری، کوهها ... ، ١ / ٣٧٨). رود مارون، یکی از شاخه‌های اصلی رودخانۀ جراحی، مهم‌ترین جریان سطحی شهرستان آغاجاری به شمار می‌رود (افشین، ١ / ١٤٥). این رود پس ‌از عبور از شمال شرقی شهر آغاجاری ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها ... ، بهبهان، ١٤)، در دامنۀ شرقی کوه عربون جاری می‌گردد و پس‌ از دریافت آب رود بابااحمد (جعفری، رودها ... ، ٢ / ١٦٧) با خروج از محدودۀ شهرستان آغاجاری به دشت جایزان وارد می‌شود (افشین، همانجا). آب‌وهوای شهرستان آغاجاری گرم و خشک است ( فرهنگ جغرافیایی ایران، ٦ / ١٨؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همان، ١٥)، و یکی از گرم‌ترین نواحی کشور به شمار می‌آید ( جغرافیا ... ، ١ / ٦٧٥).

ویژگیهای اجتماعی ـ اقتصادی

جمعیت شهرستان آغاجاری به‌سبب تغییرات در تقسیمات کشوری و نیز مهاجرت، در دوره‌های مختلف سرشماری به طرز معناداری تغییر یافته است. این شهرستان در سرشماری ١٣٩٠ ش، ٦٥٦‘١٢ تن (٤٠١‘ ٣ خانوار) جمعیت داشت («درگاه»، بش‌ ). بخش عمدۀ این جمعیت پس‌ از اکتشاف نفت به این ناحیه مهاجرت کرده‌اند؛ ازاین‌رو، از گروههای قومی مختلف چون ترک، عرب و فارس تشکیل می‌شود که هر کدام به زبان خود سخن می‌گویند. ساکنان این شهرستان مسلمان و شیعی‌مذهب‌اند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا).
آغاجاری شهرستانی صنعتی است و مهم‌ترین صنایع آن صنایع وابسته به استخراج، بهره‌برداری و انتقال نفت و گاز است (همان، ١٤- ١٥). شهرستان آغاجاری یکی از سرشارترین مناطق نفتی و گازی ایران و حتى جهان به شمار می‌رود. میدان نفتی آغاجاری که در ناحیۀ فروافتادگی دزفول و در ١٢٠کیلومتری جنوب شرقی اهواز (مطیعی، ٢ / ٨٩٢-٨٩٣) قرار دارد، هم از نظر شمار چاهِ حفرشده و هم از نظر میزان تولید نفت خام، از عمده‌ترین میدانهای نفتـی ایـران است (سعادت، ١ / ١٢١؛ رزاقی، ٤٦٨- ٤٦٩؛ نیز نک‌ : فرهنگ جغرافیایی آبادیها، استان خوزستان، ٢ / «پنجاه و نه»). عملیات اکتشاف نفت در آغاجاری کـه از ١٣٠٥ ش آغـاز شده بود (نک‌ : رزم‌آرا، ٤٥؛ سعادت، همانجا)، سرانجام با حفر سومین چاه در ١٣١٧ ش به نفت رسید. در میدان نفتی آغاجاری، تا پیش ‌از ملی‌شدن صنعت نفت، ٣٢ حلقه چاه حفر شد که بیشتر آنها از سرشارترین چاههای نفتی ایران به شمار می‌آمدند. چاه شمارۀ ٥٣ آغاجاری غنی‌ترین چاه نفتی ایران بود (همانجا؛ نک‌ : «کرونولوژی ... »، ٣٦٩). در ١٩٥٦ م / ١٣٣٥ ش نیمی از کل تولید نفت ایران از آغاجاری استخراج شد (شوادران، ١٣٠). مقدار تولید نفت آغاجاری در دهۀ ١٣٤٠ ش حدود ٨٥٠ هزار بشکه در روز بود. در اسفند ١٣٤٤ آغاجاری به رکوردداران جهانی استخراج نفت پیوست (سعادت، ١ / ١٤٤، ١٧٥). میزان تولید نفت آغاجاری در حال حاضر، ١٦٠ هزار بشکه در روز است. طرحهایی برای تزریق گاز به این منابع برای افزایش تولید وجود دارد (حبیبی، ١٢٢). حجم ذخایر نفت آغاجاری را حدود ٧ / ٨ بیلیون بشکه برآورد می‌کنند (مطیعی، همانجا). بخشی از منابع نفت آغاجاری برای پالایش به پالایشگاه آبادان، و بخش دیگر برای صادرات به بندر ماهشهر و جزیرۀ خارک منتقل می‌شود (سعادت، ٢ / ٣٤٣-٣٤٤؛ رزاقی، ٤٨٣). در ١٣٤٤ ش، خط لولۀ انتقال نفت آغاجاری به بندر گناوه به بهره‌برداری رسید که در آن زمان، بزرگ‌ترین خط لولۀ جهان به شمار می‌آمد (شوادران، ١٧٣؛ سعادت، ٢ / ٣٤٤؛ هوارث، ٣٦٤؛ نک‌ : «کرونولوژی»، ٣٨١).
ذخایر گاز سرشاری در شهرستان آغاجاری شناسایی شده است. در گذشته، بخشی از این ذخایر از طریق خط لوله به پالایشگاه آبادان منتقل می‌شد (سعادت، ٢ / ٣٤٥). در ١٣٤٩ ش، پالایشگاه گاز بیدبلند آغاجاری در ٤٠ کیلومتری شمال شرقی شهر آغاجاری، به‌منظور پالایش گازهای میدانهای نفتی آغاجاری، مارون و اهواز، احداث گردید (رزاقی، ٥٠٦؛ روحانی، ٢٥٠).

شهر آغاجاری

شهر و مرکز شهرستان آغاجاری در استان خوزستان. شهر آغاجاری با ١٥٠ متر ارتفاع از سطح دریا، در°٣٠ و ´٤٢ عرض شمالی، و°٤٩ و ´٥٠ طول شرقی جغرافیایی، و ١٢٥‌ کیلومتری جنوب شرقی شهر اهواز (مرکز استان خوزستان) قرار دارد. آب‌وهوای این شهر گرم و خشک است و میزان گرمای آن در تابستان به بیش از °٥٠ سانتی‌گراد می‌رسد ( فرهنگ جغرافیایی آبـادیها، بهبهان، ١٥). آغاجـاری در ١٣٣٨ ش رسماً به‌عنوان نقطه‌ای شهری در شهرستان بهبهان شناخته شد ( نشریه ... ، ٢٥).
آغاجاری شهری نوبنیاد است و پیشینۀ آن به اکتشاف منابع نفت و گاز ناحیه بازمی‌گردد. پس‌از اکتشاف و استخراج نفت، سکونتگاهی برای اسکان کارگران به نام میدان جعفر (هستۀ اصلی شهر بعدی آغاجاری) ایجاد شد. ساخت فرودگاه و توسعۀ زیرساختها به گسترش کالبدی این هستۀ نخستین افزود. نبود مسکن کافی و امکانات و زیرساختهای مناسب در شهر تازۀ آغاجاری سبب بروز اعتراضات و اعتصابات کارگران صنعت نفت در اردیبهشت ١٣٢٥ و فروردین ١٣٣٠ شد (وزیری، ١٩٦، ٢١٢؛ الول‌ساتن، ١٤٣-١٤٥؛ ایرانشهر، ٢ / ١٩٠٥). سکونتگاههای میدان جعفر، امیدیه و میانکوه از نظر کالبدی پیوستگی نداشتند، اما مجموعاً به نام شهر آغاجاری توسط یک شهردار اداره می‌شدند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همان، ١٤). احداث پالایشگاه گاز بیدبلند نیز نقش مهمی در توسعۀ شهر آغاجاری داشت (جغرافیا، ١ / ٦٧٥).
شهر آغاجاری در نخستین سرشماری عمومی (١٣٣٥ ش)، شامل ٣ نقطۀ امیدیه، میانکوه و میدان جعفر، جمعاً ١٩٥‘٢٤ تن جمعیت داشت ( گزارش ... ، ١؛ سرشماری عمومی ... (١٣٤٥ ش)، «د»). جمعیت این ٣ نقطه در سرشماریهای بعدی به ترتیب به ٦٩٩‘٢٦ (همانجا)، ٤٤٩‘٣٠ (سرشماری عمومی ... (١٣٥٥ ش)، «د») و ١٠٢‘٦٤ تن (سرشماری عمومی ... (١٣٦٥ ش)، ١٥) رسید. جمعیت شهر آغاجاری در پی برخی تغییرات در تقسیمات سیاسی، در سرشماری عمومی ١٣٧٥ ش به ٤٨٩‘١٤ تن (٧٢٠‘٢ خانوار) کاهش یافت (سرشماری عمومی ... (١٣٧٥ ش)، «چهل»). روند کـاهشی جمعیت ایـن شهر در سرشماریهای بعـدی همچنان ادامـه داشت و جمعیت آن در ١٣٨٥ ش به ١٧٥‘ ١٣ (٩٤٧‘٢ خانوار) (سرشماری عمومی ... (١٣٨٥ ش)، بش‌ ) و در ١٣٩٠ ش، به ٦٥٣‘١٢ تن (٤٠٠‘ ٣ خانوار) رسید («درگاه»، بش‌ ). ساکنان آغاجاری مسلمان و شیعی‌مذهب‌اند و به گویشهای محلی فارسی سخن می‌گویند. فعالیتهای مرتبط با صنعت نفت و گاز و نیز فعالیتهای خدماتی، مهم‌ترین فعالیت ساکنان این شهر به شمار می‌آید. شهر آغاجاری از طریق خط آهن به آبادان، و از طریق دو جاده به بهبهان و اهواز متصل می‌شود ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همان، ١٦؛ ایرانشهر، ٢ / ١٤٧٧).

مآخذ

ابن‌بی‌بی، حسین، الاوامر العلائیة فی الامور العلائیة، به کوشش نجاتی لوغال و عدنان صادق ارزی، آنکارا، ١٣٥٧ ق؛
افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ١٣٧٣ ش؛
آقانباتی، علی، زمین‌شناسی ایران، تهران، ١٣٨٩ ش؛
ایرانشهر، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، تهران، ١٣٤٣ ش؛
جعفری، عباس، رودها و رودنامۀ ایران، تهران، ١٣٧٦ ش؛
همو، کوهها و کوه‌نامۀ ایران، تهران، ١٣٦٨ ش؛
جغرافیـای کامـل ایـران، وزارت آمـوزش و پـرورش، تهـران، ١٣٦٦ ش؛
حبیبـی اردبیلی، مدیل و علی وطنی، «بررسی اثر ناخالصیهای موجود در گاز ترش استحصالی از فازهای ٦، ٧ و ٨ مجتمع گازی پارس جنوبی برای تزریق به مخازن نفت منطقۀ آغاجاری»، نشریۀ شیمی و مهندسی شیمی ایران، کرج، ١٣٨٩ ش، دورۀ ٢٩، شم‌ ٣؛
حمدالله مستـوفی، تاریخ گزیده، بـه کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
همو، نزهة القلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ ق / ١٩١٣ م؛
خورموجی، محمد جعفر، نزهة الاخبار، به کوشش علی آل داود، تهران، ١٣٨٠ ش؛
دانشنامه؛
«درگاه ملی آمار»، آمار (مل‌ )؛
درویش‌زاده، علی، زمین‌شناسی ایران، تهران، ١٣٧٠ ش؛
رزاقی، ابراهیم، اقتصاد ایران، تهران، ١٣٦٧ ش؛
رزم‌آرا، علی، جغرافیای نظامی ایران (خوزستان)، تهران، ١٣٢٠ ش؛
رشیدالدین فضل‌الله، جامع التواریخ، به کوشش بهمن کریمی، تهران، ١٣٣٨ ش؛
روحانی، فؤاد، صنعت نفت ایران: ٢٠ سال پس‌از ملی‌شدن، تهران، ١٣٥٦ ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٤٥ ش)، شهرستان بهبهان، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٤٦ ش، ج ٧٥؛
همان (١٣٥٥ ش)، همان، ١٣٥٨ ش، شم‌ ٦٠؛
همان (١٣٦٥ ش)، نتایج تفصیلی، همان، ١٣٦٨ ش؛
همان (١٣٧٥ ش)، همان، ١٣٧٦ ش؛
همان (١٣٨٥ ش)، همان، بی‌تا؛
سرگذشت تقسیمات کشوری ایران، به کوشش فاطمه فریدی مجید و نجمه ملک‌پور، تهران، ١٣٨٨ ش؛
سعادت، فتح‌الله، جغرافیای اقتصادی نفت ایران، تهران، ١٣٤٦-١٣٤٧ ش؛
فرهنگ جغرافیای آبادیهای کشور (استان خوزستان)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٨٥ ش؛
همان (بهبهان)، همان، تهران، ١٣٧٠ ش، ج ٩١؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان ششم، سازمان جغرافیایی کشور، تهران، ١٣٣٠ ش؛
فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ ش؛
فسایی، حسن، فارس‌نامۀ ناصری، به کوشش منصور رستگار فسایی، تهران، ١٣٧٨ ش؛
«کرونولوژی نفت»، بررسیهای تاریخی، تهران، ١٣٥٢ ش، س ٨، شم‌ ١-٢؛
کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١١ ش؛
گزارش مشروح حوزۀ سرشماری شادگان، وزارت کشور، تهران، ١٣٣٨ ش؛
مطیعی، همایون، زمین‌شناسی ایران (زمین‌شناسی نفت زاگرس)، به کوشش عبدالرحیم هوشمندزاده، تهران، ١٣٧٤ ش؛
نشریۀ تاریخ تأسیس‌دار، تهران، ١٣٧٨ ش؛
وزیری، شاهرخ، نفت و قدرت در ایران، ترجمۀ مرتضى ثاقب‌فر، تهران، ١٣٨٠ ش؛
هوارث، ا.، یک قرن با نفت، شرکت حمل و نقل و تجاری «شِل» ١٨٩٧-١٩٩٧، ترجمۀ بهرام نظام‌آبادی، تهران، ١٣٨٥ ش؛
نیز:

Amar, www.amar.org.ir / nofoos ١٣٨٥ / defaut. aspx?tabid=٥٤٩&agent Type = view & Property ID = ١٤٨٣ (acc. Dec. ١٥,٢٠١٣);
Elwell-Sutton, L. P., Persian Oil: A Study in Power Politics, London, ١٩٥٥;
Petroleum Geology of the Persian Gulf, ed. F. Ghazban, Tehran, ٢٠٠٧;
Shwadran, B., The Middle East, Oil and the Great Powers, New York etc., ١٩٧٣.
احمد آرین‌نیا