آغاجری \āqājarī\، یا آقاجَری (آغاچ اَری)، ایلی ترک‌تبار و ترک‌زبان، ساکن اطراف بهبهان. تیره‌های گونه‌گون آغاجری عبارت‌اند از: افشار، بیگدلی، تیلکو، جامه‌بزرگی، جُغَتایی، داوودی، شعری، قره‌باغی و گشتیل (فسایی، ٢ / ٢٧٠).
آغاجری مرکب از دو واژۀ ترکی «آغاج» به‌معنی درخت و «اَر» به‌معنای مرد است که مفهوم مرد بیشه را می‌دهد (رشیدالدین، ١ / ٣٥). ترکمانان اُغوز در پی استیلای مغول و نامساعدشدن شرایط زندگی، سرزمین خود، ماورای سیحون، را ترک کردند و راهی ایران و آسیای صغیر شدند. گروهی از آنان که در نواحی جنگلی مرعش، واقع در آناتولی، سکونت گزیدند (ابن بی‌بی، ٦١٨)، «آغاچ اری یا آغاجری» نامیده شدند (رشیدالدین، همانجا). این طایفه از قدیم‌ترین ترکمانان مهاجر در آناتولی بودند و به‌سبب اشتغال در صنعت چوب به «تخته‌چی» یا «جماعت تخته‌چیان» نیز اشتهار یافتند (سومر، «آغاچریها»، ٥٢٨، «اوغوزها»، ١٥٧). در ٦٦٠ ق / ١٢٦٢ م، به‌فرمان هولاکو، نیرویی مرکب از ٠٠٠‘٢٠ تن بر آنان تاخت؛ چنان‌که گروهی از آنان کشته، و برخی دیگر به سوریه متواری شدند (همو، «آغاچریها»، ٥٢٤).
هم‌زمان با تشکیل دولت قره‌قویونلو، گروهی از آغاجریها با قره‌محمد، امیر قره‌قویونلو، روابط بسیار نزدیک داشتند؛ حتى تاتار خاتون، خواهر محمد، با یکی از امرای آغاجری ازدواج کرد که حسن بیک، یکی از رؤسای آغاجری، فرزند او ست (ابوبکر طهرانی، ١ / ٣٧؛ سومر، «قره‌قویونلوها»، ٣١، «اوغوزها»، ١٤٧). هنگامی که قره یوسف، حکمران قره‌قویونلو، آذربایجان را تصرف کرد و پایه‌های حکومت خویش را استحکام بخشید، قبایل تیره‌های متعدد ترکمانانِ نواحی مرزی آناتولی شرقی، ازجمله آغاجریها، با وی به ایران آمدند (همانجا) و به خدمت در حکومت قره‌قویونلوها پرداختند. از امرای معروف آنان می‌توان حسن بیک، حسین بیک، سولان بیک و علی بیک را نام برد (ابوبکرطهرانی، ١ / ١٤٥، ١٤٦ بب‌ ). آغاجریها پس‌ از انقراض دولت قره‌قویونلو نیز موجودیت خود را حفظ کردند و دور نیست که آغاجریهای کنونی ایران از بازماندگان آنان باشند (سومر، «قره‌قویونلوها»، همانجا).
در حال حاضر، گروهی از بازماندگان این قوم که شیعی‌مذهب‌اند، در نواحی مختلف ترکیه، ازجمله اطراف آیدین، اسپارتا و آدانا، زندگی می‌کنند (همو، «آغاچریها»، ٥٢٨).

مآخذ

ابن‌بی‌بی، حسین، الاوامر العلائیه، به‌ کوشش عدنان صادق ارزی، آنکارا، ١٩٥٦ م؛
ابوبکر طهرانی، دیار بکریه، به‌ کوشش نجاتی لوغان و فاروق سومر، آنکارا، ١٩٦٤ م؛
رشیدالدین فضل‌الله، جامع التواریخ، به‌ کوشش بهمن کریمی، تهران، ١٣٦١ ش؛
فسایی، حسن، فارسنامۀ ناصری، تهران، ١٣١٣ ق؛
نیز:

Súmer, F., «Agaçeriler», Belleten, ١٩٦٣, vol. XXVI;
id, Kara Koyunlular, Ankara, ١٩٨٤;
id, Oğuzlar, Ankara, ١٩٧٢.
علی‌اکبر دیانت (دبا)