اِسپِرانسکی \ [e]sperānski\ ، میخائیل میخائیلِویچ، گراف (کُنت) (١٧٧٢- ١٨٣٩م/ ١١٨٦-١٢٥٥ق)، سیاستمدار روس. او از ١٨٠٨ تا ١٨١٢م دستیار و مشاور قدرتمند آلکساندر اول، تزار روسیه بود و اصلاحات مهم و گسترده‌ای در این کشور انجام داد.
اسپرانسکی فرزند کشیش روستایی در منطقۀ ولادیمیر در مرکز روسیه بود. او در ١٢ سالگی به مدرسۀ علوم دینی در استان زادگاهش فرستاده شد و چون نام خانوادگی نداشت، نام اسپرانسکی را برگزید که برگرفته از واژۀ لاتینِ اِسپِرو به معنای امید بود. چون کشیش‌زاده بود، به هزینۀ دولت به مدرسۀ علوم دینی سن‌پترزبورگ فرستاده شد. او خیلی زود توانایی‌اش را در تحلیل مسائل و بیان روشن آنها نشان داد و در همان مدرسه به تدریس پرداخت. سپس شاهزاده کوراکین او را به‌عنوان منشی خود برگزید. اسپرانسکی نزد او با اندیشه‌های عصر روشنگری فرانسه و فلسفۀ امانوئل کانت آشنا شد.
با به تخت نشستن تزار پاوِل یکم (١٧٩٦م)، شاهزاده کوراکین به مقامهای بالای حکومتی رسید و اسپرانسکی نیز به‌سرعت در دیوانسالاری روسیه پیشرفت کرد. او در ١٧٩٨م، زمانی که تنها ٢٦ سال داشت، به مرتبه‌ای رسیده بود که می‌توانست مشاغلی را که تنها اشراف به آنها دسترسی داشتند، به عهده گیرد. او در همان سال با دختری انگلیسی، که همراه مادرش به روسیه آمده بود، آشنا شد و ازدواج کرد. سال بعد صاحب یک دختر شد ولی همسرش چند ماه بعد، بر اثر ابتلا به بیماری سِل درگذشت. اسپرانسکی دیگر هیچ‌گاه ازدواج نکرد.
در ١٨٠٧م اسپرانسکی دستیار و منشی جانشین پاول، تزار آلکساندر یکم شد. او در ١٨٠٨م در دیدار آلکساندر با ناپلئون در اِرفورت، همراه تزار بود و ناپلئون او را «تنها ذهن روشن در روسیه» خواند. اسپرانسکی در ١٨٠٩م طرح قانون اساسی تازه‌ای را به تزار پیشنهاد کرد که در آن زمان، بسیار مترقی بود. برپایۀ این طرح، جامعه به سه طبقه با حقوق مدنی و سیاسی مشخصی تقسیم می‌شد و دو مجلس منتخب مردم، به نام دوما، و یک شورای دولتی انتصابی نیز تشکیل می‌شد. شورای دولتی در ١٨١٠م پدید آمد ولی طرح دوما روی کاغذ ماند.
اسپرانسکی در سالهای ١٨٠٧ تا ١٨١٢م که اعتماد تزار را داشت، دارای قدرت فراوانی بود و اصلاحات اداری و مالی بسیاری انجام داد و قدرت اشراف را محدود کرد. شخصیت منزوی و نشست و برخاست با افراد فرودست، او را در دربار بی‌پشتیبان گذاشت و اشراف که افکارش را «ژاکوبن»‌وار، یعنی بی‌اندازه آزادی‌خواهانه می‌دانستند، به مخالفت با او برخاستند و چندان کوشیدند که در ١٨١٢م به سیبری تبعید شد.
اسپرانسکی دو سال بعد بخشوده شد و در ١٨١٦م فرماندار ناحیه‌ای دورافتاده در سیبری گشت. در ١٨١٩م فرماندار کل سیبری شد و تا ١٨٢١م در این سمت بود. او در زمان تزار نیکُلای یکم، جانشین آلکساندر، مأمور چاپ «مجموعۀ قوانین امپراتوری روسیه» شد و این کار را از ١٨٢٦ تا ١٨٣٣م به انجام رسانید. در ١٨٣٩م عنوان گراف (کُنت) گرفت و چند هفته بعد در سن پترزبورگ درگذشت.

مآخذ

CE, ٦th edition;
EA, ٢٠٠٦;
EB, ٢٠٠٨;
GLE.
بخش تاریخ