آسارا [āsārā]، از نواحی سنتی واقع در البرز مرکزی که از شمال شرقی و شرق به ناحیه نسا، از جنوب شرقی و جنوب به دامنه‌های جنوبی البرز و از غرب و شمال غربی به ناحیۀ آدران محدود می‌شود (سرشماری، نتایج، نقشه). آب و هوای این محدوده عمدتاً سرد (کوهستانی) است ( فرهنگ جغرافیایی ایران، ١/ ١١، ٤٦، ٨٨، ١٢٨، ٢١٤، ٢٣٩)و کوههای‌محلی شلنگ، تاربیشه، گل کیله، کسیل و سنام ازجمله مرتفعات آن به‌شمار می‌رود. رودهای شهرستانک و لانیز که از همین ارتفاعات سرچشمه می‌گیرند و به رودخانۀ کرج می‌ریزند، در سطح ناحیه جریان دارند( فرهنگ جغرافیایی‌آبادیها...، ٢٠٢، ٢١٠، ٣١٣، ٣١٧؛ نیز نک‌ : کریمان، قصران، ١/ ١١٦، ١١٩، ١٢٢، ١٢٣). سرچشمۀ اصلی رودخانۀ شهرستانک که جهتی جنوب شرقی ـ شمال غربی دارد، در کوه گل‌کیله، در دامنۀ شمالی توچال واقع است و آبشارهای متعددی در طول مسیر آن ایجاد شده است (همان، ١/ ١٢٢، کیهان، ٢/ ٣٥٤). این محدوده باتوجه به ویژگیهای طبیعی آن از گذشته، به‌ویژه در دورۀ ناصری، به عنوان ناحیه‌ای ییلاقی مورد توجه بوده است (اعتمادالسلطنه، ٢/ ١٣٠٢-١٣٠٣، ١٣٨٥، ١٤٦٤، ١٥١٨؛ نیز نک‌ : ناصرالدین شاه، ١٤٤).
١٣ آبادی کوهستانی در محدودۀ این ناحیه وجود دارد که در ١٣٧٥ش جمعاً٤٨٦‘٢ نفر(٦٥٤ خانوار)جمعیت داشتند. مرکز ناحیۀ آسارا، روستایی به همین نام و با٤٥٢ نفر جمعیت است( نشریه...، ١٦؛ سرشماری، شناسنامه، ١٤)که بر سر راه کرج به چالوس قرار دارد و بجز آن، مهم‌ترین آبادیهای آن عبارت‌اند از شهرستانک (٨٦٠ نفر)، تکیۀ سپهسالار(٢٥٩ نفر) و درده (١٨٦ نفر) (همانجا).
فعالیت ساکنان آبادیها بیشتر باغداری، دامداری، زراعت و کارگری است ( فرهنگ آبادیها (١٣٦٥ش)، ٥٠، ٥٢؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١٨٦-١٨٧، ٢٠٢-٢٠٣، ٢١٠، ٢١٣، ٢١٧) و آب مورد نیاز خود را بیشتر از چشمه و رودخانه تأمین می‌کنند ( فرهنگ آبادیها (١٣٦٧ش)، ٧٠، ٧٢). اهالی شیعی‌مذهب هستند و به زبان فارسی سخن می‌گویند (فرهنگ جغرافیایی ایران، ١/ ١١، ٤٦، ٨٨، ١٢٨، ١٨٩، ٢١٤، ٢٣٩).
سابقۀ اقامت در این محدوده اگرچه به خوبی دانسته نیست، اما باتوجه به شواهد موجود، به گذشتۀ دور بازمی‌گردد، تا جایی که برخی آبادی شهرستانک را که پهنه‌ای باستانی است، شهر خاراکس پارتی، و برخی دیگر شهر شخرۀ مذکور در وندیداد دانسته‌اند (کریمان، همان، ١/ ٤١-٤٣؛ گوبینو، ١٣-١٤؛ پیرنیا، ٣/ ٢٢١٨). از بناهای کهن موجود در این محدوده، آتشگاه ناهید بر روی یکی از قلل توچال است که به دورۀ ساسانی منسوب است (کریمان، تهران...، ٢٢-٢٣) و به قلعۀ دختر نیز شهرت دارد. قصر ناصرالدین شاه در درۀ گل‌کیله (شهرستانک) که در ١٢٩٧-١٢٩٨ق توسط آقا محمدابراهیم خان امین‌السلطان ساخته شده است (معرفت، ١٠٧- ١٠٨)، از دیگر بناهای کهن این محدوده به‌شمار می‌رود (کریمان، قصران، ١/ ١٤٣-١٤٤). امام‌زاده سپهسالار (پیرغار) از اعقاب حسن بن علی(ع) در آبادی تکیۀ سپهسالار قرار دارد که ظاهراً در ٩٨٣ق/ ١٥٧٥م مرمت شده است (همان، ١/ ٤٤٤-٤٤٥؛ نیز نک‌ : فرهنگ جغرافیایی ایران، ١/ ٤٦). علاوه بر اینها، بسیاری از راههای کوهستانی البرز میانی به این ناحیه متصل می‌شود (نیلوفری، ١٣-١٤، ٢٢، ٢٤-٢٥؛ نیز نک‌ : ستوده، ١/ ٤٠، ٢/ ٧٠٦، ٧٢٩) که از آن میان، یکی از راههای کهن البرز میان تهران و مازندران است که با گذشتن از گردنۀ قوچک (شمال شرقی تهران) و آبادی شهرستانک، به کندوان متصل می‌شود(کریمان، همان، ١/ ١٥٩، ١٦١-١٦٣؛ نیز نک‌ : کیهان، ٢/ ٣٤٩). راهی که شهرستانک را به ساحل خزر متصل می‌سازد، در دورۀ ناصری‌ساخته شده‌است(اعتمادالسلطنه،٤/ ١٩٧٦). همچنین درّه‌ای در این محدوده به نام «کافر دره» وجود دارد که آن را به زردشتیان عهد باستان نسبت می‌دهند (کریمان، همان، ١/ ٤٣).

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآةالبلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧ش؛
پیرنیا، حسن، ایران باستان، تهران، ١٣٦٢ش؛
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ١٣٧١-١٣٧٤ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥ش)، شناسنامۀ آبادیهای کشور، شهرستان کرج، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
همان، نتایج تفصیلی، شهرستان کرج، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
فرهنگ آبادیهای کشور (١٣٦٥ش)، شهرستان کرج، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
فرهنگ آبادیهای کشور، سرشماری عمومی کشاورزی (١٣٦٧ش)، استان تهران، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (تهران)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٠ش، ج ٣٨؛
فرهنگ جغرافیایی ایران، استان مرکزی، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٢٨ش؛
کریمان، حسین، تهران در گذشته و حال، تهران، ١٣٥٥ش؛
همو، قصران، تهران، ١٣٥٦ش؛
کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١١ش؛
گوبینو، ژ. آ.، تاریخ ایرانیان، ترجمۀ ابوتراب خواجه نوریان، تهران، ١٣٢٦ش؛
معرفت، مینا و دیگران، «پیش‌کسوتانی که به تهران مدرن شکل دادند»، تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برنار اورکاد، تهران، ١٣٧٥ش؛
ناصرالدین شاه، روزنامۀ خاطرات در سفر سوم فرنگستان، به کوشش محمداسماعیل رضوانی و فاطمه قاضیها، تهران، ١٣٧١ش؛
نشریۀ اسامی عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری به همراه مراکز، معاونت سیاسی وزارت کشور، تهران، ١٣٧٩ش؛
نیلوفری، پرویز، کرج‌نامه، کرج، ١٣٤٤ش.

عباس سعیدی