اَزْرَقی هَرَوی [azraqī-ye haravī] ، ابوبكر زین‌الدین (یا افضل‌الدین) بن اسماعیل ورّاق، از شاعران فارسی زبان سدۀ ٥ق١١\ م. اصل او از هرات، و پدرش از وراقان این شهر بود و به گفتۀ نظامی عروضی، همو بود که فردوسی را هنگام فرار از غزنین به هرات ٦ ماه در خانۀ خویش پناه داد. با اینكه در اشعار او اندیشۀ عرفانی دیده نمی‌شود، وی را از مریدان خواجه عبدالله انصاری دانسته‌اند. ازرقی از جوانی به چكامه‌سرایی پرداخت و به دربار سلجوقیان راه یافت و آنان را مدح گفت. وی در دربار طغانشاه به منصب ملك الشعرایی دست یافت و حتیٰ ندیم و مشاور او شد و سرانجام در هرات درگذشت.
ازرقی در اسلوب شعری به عنصری و فرخی نزدیك است، اما مضامین و تعبیرات بدیع و گاه دور از ذهن او به شیوۀ ابوالفرج رونی است. سبك او را حد فاصل سبك خراسانی و عراقی دانسته‌اند.
بدیهه‌سرایی او به خصوص رباعی فی البداهۀ او در مجلس طغانشاه شهرت فراوانی یافت. از او دیوانی مشتمل بر ٦٧٤‘٢ بیت به كوشش سعید نفیسی در ١٣٣٦ش به چاپ رسیده است. نظم دو منظومۀ سندبادنامه و الفیه و شلفیه را نیز به او نسبت داده‌اند.*

مآخذ

آذربیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به کوشش جعفر شهیدی، تهران، ١٣٣٧ش؛
آفتاب رای لکهنوی، ریاض العارفین، به کوشش حسام‌الدین راشدی، تهران، ١٣٩٦ق\ ١٩٧٦م؛
ازرقی هروی، ابوبکر، دیوان، به کوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٣٦ش؛
جامی، عبدالرحمان، بهارستان، به کوشش اسماعیل حاکمی، تهران، ١٣٦٧ش؛
حاجی خلیفه، کشف؛
حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، به کوشش ادوارد بـراون، لندن، ١٣٢٨ق\ ١٩١٠م؛
دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، تهـران، ١٣٣٨ش؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به کوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ش؛
زنوزی، محمدحسن، ریاض الجنة، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی تبریز، شم‌ ٣٥٧٨؛
شمیسا، سیروس، سیر رباعی در شعر فارسی، تهران، ١٣٦٣ش؛
علیشیر نوایی، مجالس النفایس، ترجمۀ فخری هراتی و محمد بن مبارک قزوینی، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ١٣٦٣ش؛
عوفی، محمد، لباب الالباب، به کوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٣٥ش؛
کازرونی، ابوالقاسم، مرقوم پنجم کتاب سلم السموات، به کوشش یحیى قریب، تهران، ١٣٤٠ش؛
محجوب، محمدجعفر، سبک خراسانی در شعر فارسی، تهران، ١٣٥٠ش؛
مصفا، مظاهر، حاشیه بر مجمع الفصحا (نک‌ : هم‌ ، هدایت)؛
نظامی عروضی، احمد، چهار مقاله، به کوشش محمد قزوینی و محمد معین، تهران، ١٣٣٣ش؛
نفیسی، سعید، مقدمه بر دیوان ازرقی (هم‌ )؛
هدایت، رضاقلی، مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٦ش.

پیرایه یغمایی ـ مینا حفیظی