اغلب عجلی‌ \aqlab-e ejlī\، اغلب بن جُشَم‌ (د ٢١ ق‌ / ٦٤٢ م‌)، یكی از بزرگ‌ترین‌ شعرای‌ رجزسرای‌ مخضرم‌. نام‌ پدر او را جعشم‌ (كلبی‌، ٥٤٩) و عمرو (آمدی‌، ٢٣) نیز آورده‌اند. وی‌ نسب خویش‌ را به بنوعجل در یمامه می‌رساند (كلبی‌، همانجا؛ ابن‌قتیبه‌، ٢ / ٦١٣؛ ابن‌درید، ٣٤٦).
اغلب‌ كهن‌سال‌ بود كه‌ اسلام‌ را درك‌ كرد و به‌ آیین‌ مسلمانی‌ گروید؛ اما ظاهراً شرف‌ صحبت‌ پیامبر (ص‌) را نیافت‌، زیرا هیچ‌كس‌ او را در شمار اصحاب‌ آن‌ حضرت‌ نیاورده‌ است‌ (ابن‌حجر، ١ / ٥٦؛ قس‌: ابن‌حزم‌، ٣١٣؛ ابن‌اثیر، ١ / ١٠٥).
هنگام‌ ارتداد مسیلمه‌ و سجاح‌، اغلب‌ ظاهراً در یمامه‌ بود و چون‌ سجاح‌ به‌ ازدواج‌ مسیلمه‌ درآمد، اشعاری‌ سخت‌ تند و گزنده‌ سرود (نك‌ : ابوالفرج‌، ٢١ / ٣١-٣٢) كه‌ به‌قول‌ آمدی‌ (همانجا)، هیچ‌ شاعری‌ در هرزه‌زبانی‌ اشعاری‌ همانند وی‌ ندارد؛ گرچه‌ برخی‌ در صحت‌ انتساب‌ این‌ ابیات‌ به‌ او به‌ دیدۀ تردید نگریسته‌اند (ابن‌سلام‌، چ‌ لیدن‌، ١٤٩، چ‌ قاهره‌، ٢ / ٧٤٣؛ نیز نك‌ : اسد، ٣٢٧- ٣٢٨، ٣٥٠-٣٥١).
اغلب‌ به‌هنگام‌ لشكركشی‌ سعد بن‌ ابی‌ وقاص‌، به‌همراه‌ او، از كوفه‌ آهنگ‌ نهاوند كرد (ابوالفرج، ٢١ / ٢٩) و در همان‌ جنگ‌، كه‌ اعراب‌ فتح‌الفتوحش‌ می‌خوانند، كشته‌ شد (ابن‌قتیبه‌، ٢ / ٦١٣). گویند اغلب‌ عجلی‌ عمری‌ دراز یافت‌ (ابوحاتم‌، ١٠٨).
اغلب‌ در ردیف‌ نخستین‌ و بزرگ‌ترین‌ رجزسرایان‌ جای‌ دارد (ابوعبیده‌، ١٤)، چنان‌كه‌ ابن‌سلام‌ در طبقات‌ (همان چ‌، ٢ / ٧٣٧) او را در طبقۀ نهم‌، مقدم‌ بر دیگر رجزسرایان‌ قرار داده‌ (نیز نك‌ : قیسی‌، ١١١)، و بر این‌ باور است‌ كه‌ اغلب‌ نخستین‌ كسی‌ است‌ كه‌ «رجز» سرود. مراد نویسندگان‌ از «رجز» همانا قصیده‌ساختن‌ در بحر رجز است‌ (نك‌ : نالینو، ١٤٩-١٥٠). این‌ نظر را ابن‌قتیبه‌ با نكته‌سنجی‌ نقادانه‌ای‌ تأیید می‌كند، آنجاكه‌ می‌گوید: اغلب‌ نخستین‌ كسی‌ است‌ كه‌ «رجز» را شبیه‌ به‌ «قصیده‌» سرود (همانجا؛ نیز نك‌ : ابن‌رشیق‌، ١ / ١٨٩)، زیرا رجز پیش‌ازآن‌ لحن‌ غالب‌ شعر فتوح‌، آن‌ هم‌ در كارزار، تفاخر و جز آنها بود (خلیف‌، ٣٣٣) و به‌ دو یا ٣ بیت‌ منحصر می‌شـد (ابـوالفرج‌، همـانجا). رواج این‌گونه‌ اشعار چنان بود كه‌ گویند اغلب‌ خود ١٤ هزار رجز از حفظ بود (قلقشندی‌، ١ / ٢٩٣).
با توجه‌ به‌ این‌ نكات‌، باید پذیرفت‌ كه‌ این‌ بدعت‌ ادبی‌ به‌دست‌ مخضرمان‌ و اسلامیان‌ (بكری‌، ٤) در نیمۀ اول‌ سدۀ ١ ق‌ به‌ ظهور رسیده‌ است‌.
معروف‌ترین‌ شعر اغلب همانا هجویه‌ای بسیار بی‌پرده‌ و پرناسزا دربارۀ سجاح‌ است‌ كه‌ در منابع‌ با اندك‌ اختلافی‌ ضبط گردیده‌ است‌ (ابن‌سلام‌، چ‌ لیدن‌، ١٤٨- ١٤٩، چ‌ قاهره‌، ٢ / ٧٣٩-٧٤٢؛ ابوالفرج‌، ٢١ / ٣١-٣٢).

مآخذ

ابن‌اثیر، علی‌، اسد الغابة، قاهره‌، ١٢٨٦ ق‌؛
ابن‌حجر عسقلانی‌، احمد، الاصابة، قاهره‌، ١٣٢٨ ق‌ / ١٩١٠ م؛
ابن‌حزم‌، علی‌، جمهرة انساب‌ العرب‌، بیروت‌، ١٤٠٣ ق‌ / ١٩٨٣ م‌؛
ابن‌درید، محمـد، الاشتقاق‌، بـه كوشش عبـدالسلام‌ محمـد هارون‌، قاهره‌، ١٣٧٨ ق‌ / ١٩٥٨ م‌؛
ابن‌رشیق‌، حسن‌، العمدة، به‌ ‌كوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، بیروت‌، دارالجیل‌؛
ابن‌سلام‌ جمحی‌، محمد، طبقات‌ فحول‌ الشعراء، لیدن‌، ١٩١٣ م‌؛
همان‌، به‌ كوشش‌ محمود محمد شاكر، قاهره‌، ١٣٩٤ ق‌ / ١٩٧٤ م‌؛
ابن‌قتیبه‌، عبداللٰه‌، الشعر و الشعراء، به ‌كوشش‌ احمد محمد شاكر، قاهره‌، ١٣٨٦ ق‌ / ١٩٦٦ م‌؛
ابوحاتم‌ سجستانی‌، سهل‌، المعمرون‌ و الوصایا، به‌ كوشش‌ عبدالمنعم‌ عامر، قاهره‌، ١٩٦١ م‌؛
ابوعبیده‌، معمر، الدیباج‌، به‌ ‌كوشش‌ عبداللٰه‌ بن‌ سلیمان‌ جربوع‌ و عبدالرحمان‌ بن‌ سلیمان‌ عثیمین‌، قاهره‌، ١٤١١ ق‌ / ١٩٩١ م‌؛
ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم و دیگران‌، قاهره‌، ١٣٩٣ ق‌ / ١٩٧٣ م‌؛
اسد، ناصرالدین‌، مصادر الشعر الجاهلی‌، قاهره‌، ١٩٥٦ م‌؛
آمدی‌، حسن‌، المؤتلف‌ و المختلف‌، به ‌كوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ١٣٨١ ق‌ / ١٩٦١ م؛
بكری‌، محمد توفیق‌، اراجیز العرب‌، قاهره‌، ١٣٤٦ ق‌؛
خلیف‌، یوسف‌، حیاة الشعر فی‌ الكوفة، قاهره‌، ١٣٨٨ ق‌ / ١٩٦٨ م‌؛
قلقشندی‌، احمد، صبح‌ الاعشى‌، قاهره‌، ١٣٨٣ ق‌ / ١٩٦٣ م؛
قیسی‌، نوری‌ حمودی‌، «الاغلب‌ العجلی‌، حیاته‌ و شعره‌»، مجلة المجمع‌ العلمی‌ العراقی‌، بغداد، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م‌، شم‌ ٣٢(٣)؛
كلبی‌، هشام‌، جمهرة النسب‌، به‌ كوشش‌ ناجی حسن‌، بیروت‌، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٦ م؛
نیز:

Nallino, C. A., La Littérature arabe, tr. Ch. Pellat, Paris, ١٩٥٠.
ایران‌ناز كاشیان‌ (دبا)