میرزا مرتضى قلی (د ١٢٦٢ ق / ١٨٤٦ م) فرزند میرزا عبدالکریم. پدرش ملقب به معتمدالایاله بود (رونق، ١١١؛ هدایت، چ ١٣٣٩، ١(٢) / ١٥٧) و میرزا مرتضى نیز از امان‌الله خان ثانی، والی کردستان، لقب معتمدی دریافت کرده بود (رونق، ١١٢). خسرو خان، حاکم پیشین آن ایالت، نیز به‌سبب نزدیکی با میرزا مرتضى قلی افسر او را میرزای رفیق می‌خواند (همو، ١١١). اشاراتی به مشاعرۀ افسر کردستانی با امان‌الله خان نیز در منابع وجود دارد. میرزا مرتضى قلی در جوانی درگذشت (همانجا؛ نیز نک‌ : دیوان‌بیگی، ١ / ١٤٦). از او دیوان غزلیاتی در حدود دو هزار بیت برجای مانده است (رونق، همانجا؛ آقابزرگ، ٩(١) / ٨٣).

٢. افسر قاجار

محمدرضا میرزا (١٢١١-١٢٧٧ ق / ١٧٩٦- ١٨٦٠ م)، سیزدهمین فرزند فتحعلی شاه قاجار (سل‌ ١٢١٢-١٢٥٠ ق / ١٧٩٨-١٨٣٤ م)، شاعر و عارف سدۀ ١٣ ق. او در ١٢٣٤ ق / ١٨١٩ م، پس ‌از عزل خسرو خان گرجی، به خواست مردم گیلان، حاکم آن دیار شد (بامداد، ٣ / ٤٠١؛ معلم، ١ / ٤٠١). افسر قاجار به دراویش نعمت‌اللٰهی گرایش داشت و این امر سبب شد گروه زیادی از دراویش، گرد او جمع شوند. پس ‌از چندی با سعایت بسیاری مورد سوءظن فتحعلی شاه قرار گرفت و در ١٢٣٩ ق به تهران احضار، و عزل شد. سعایت‌کنندگان را حجت‌الاسلام سید محمد باقر رشتی هدایت می‌کرد (دیوان بیگی، ١ / ١٤٣-١٤٤؛ هدایت، چ ١٣٨٢، ١(١) / ٤٦).
معلم حبیب‌آبادی (همانجا) او را از مریدان مستعلی شاه نیز دانسته است. حاجی زین‌العابدین شیروانی، از بزرگان آن فرقه، نیز کتاب ریاض‌السیاحۀ خود را به نام افسر قاجار نوشته است (پارسا، ٦٧). افسر قاجار پس ‌از درگذشت فتحعلی شاه، به‌سرعت خود را از اصفهان به تبریز رساند تا از نخستین ملتزمان رکاب محمد شاه قاجار (سل‌ ١٢٥٠-١٢٦٤ ق / ١٨٣٤- ١٨٤٨ م) به سوی تهران باشد (هدایت، همان، ١(١) / ٤٦-٤٧).
افزون بر این دو شاعر، شاعران دیگری نیز با تخلص افسر شهرت داشته‌اند، ازجمله: افسر یزدی، افسر کاشانی، افسر قزوینی، افسر سنندجی، افسر شیرازی، افسر کرمانی و افسر بختیاری (نک‌ : خیام‌پور، ١ / ٧٣).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری، تهران، ١٣٧١ ش؛
پارسا، عبدالرحمان، «سوگواری ادبی»، ارمغان، تهران، ١٣١٩ ش، س ٢١، شم‌ ٢-٣؛
خیام‌پور، عبدالرسول، فرهنگ سخنوران، تهران، ١٣٦٤ ش؛
دیوان‌بیگی، احمد، حدیقة الشعراء، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٤ ش؛
رونق، عبدالله، حدیقۀ امان‌اللٰهی، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٤ ش؛
معلم حبیب‌آبادی، محمدعلی، مکارم الآثار، اصفهان، ١٣٣٧ ش؛
هدایت، رضاقلی، مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٩-١٣٨٢ ش.

پیام شمس‌الدینی