افضل‌الدین خونجی \afzal-od-dīn-e xūnajī\‌، ابوعبداللٰه ‌محمد بن‌ نام‌آور بن عبدالملك‌ (جمادی‌الاول‌ ٥٩٠-٥ رمضان‌ ٦٤٦ / مۀ ١١٩٤-٢٢ دسامبر ١٢٤٨)، دانشمند علوم‌ عقلی‌ ایرانی‌ و قاضی‌ در مصر. انتساب‌ او ظاهراً به‌ خونَج‌ (= خونا، خونه‌)، قصبه‌ای‌ در نزدیكی‌ زنجان‌ است‌ كه‌ نباید آن‌ را با خُنج‌، از توابع‌ لارستان‌ در فارس‌، اشتباه‌ گرفت‌ (نك‌ : ابن‌حوقل‌، ٢ / ٣٣٣؛ یاقوت‌، ٢ / ٤٩٩-٥٠٠؛ حمدالله‌، ٦٦؛ قس‌: فسایی‌، ١ / ١١٤).
افضل‌الدین‌ پیش‌ از اقامت‌ در مصر، در ایران‌ به‌ تحصیل‌ علم‌ پرداخت (ذهبی، العبر، ٣ / ٢٥٥) و افزون بر علوم‌ عقلی‌ در فقه‌ نیز دست‌ داشت‌ و خود بر مذهب‌ شافعی‌ بود. وی چندگاهی‌ در مصر به‌ تدریس‌ در مدارس‌ صالحیه‌ و صلاحیه‌ پرداخت‌ و مدتی‌ نیز قاضی‌القضاتی‌ مصر و توابع‌ آن‌ را عهده‌دار بود (ابن‌ ابی‌ اصیبعه‌، ٢ / ١٢٠؛ ابوشامه‌، ١٨٢؛ سبكی‌، ٥ / ٤٣؛ ذهبی‌، سیر ... ، ٢٣ / ٢٢٨). مرگ‌ افضل‌الدین‌ در قاهره‌ اتفاق‌ افتاد و در گورستان‌ قرافه‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (ابن ابی اصیبعه، همانجا؛ مقریزی‌، ٧ / ٣٢٦- ٣٢٨).
آثار به جا مانده از او عبارت‌اند از:
١. الجمل‌، در منطق‌؛
٢. الموجز، در منطق‌؛
٣. كشف‌ الاسرار عن‌ غوامض‌ الافكار، در منطق‌؛
٤. شرح‌ كلیات‌ قانون‌ ابن‌سینا؛
٥. مختصر المطالب‌ العالیة، در عقاید که خلاصه‌ای‌ است‌ از المطالب‌ العالیۀ فخرالدین‌ رازی‌.
از افضل‌الدین‌ خونجی‌ چند اثر دیگر نیز نام‌ برده‌اند: مقالة فی‌ الحدود و الرسوم‌، شرحی‌ بر گفتار ابن‌سینا دربارۀ نبض‌، و نیز كتاب‌ ادوار الحمّیات‌.

مآخذ

ابن ابی اصیبعه، احمد، عیون الانباء، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، ١٢٩٩ ق / ١٨٨٢ م؛
ابن‌حوقل، محمد، صورة الارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٨ م؛
ابوشامه، عبدالرحمان، الذیل علی الروضتین ( تراجم الرجال)، به کوشش محمد زاهد کوثری، قاهره، ١٣٦٦ ق / ١٩٤٧ م؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به کوشش گ. لسترنج، لیـدن، ١٣٣١ ق / ١٩١٣ م؛
ذهبـی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش بشار عواد معروف و محبی هلال سرحان، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
همو، العبر، به کوشش محمد سعید بن بسیونی زغلول، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الکبرى، بیروت، دارالمعرفه؛
فسایی، حسن، فارس‌نامۀ ناصری، به کوشش منصور رستگار فسایی، تهران، ١٣٦٧ ش؛
مقریزی، احمد، المقفی الکبیر، به کوشش محمد یعلاوی، بیروت، ١٤١١ ق / ١٩٩١ م؛
یاقوت، بلدان.

ناهده‌ فوزی (دبا)‌