افضل‌الدین محمد \afzal-od-dīn mohammad\، یا محمود (د رجب‌ ٩١٠ / دسامبر١٥٠٤)، وزیر سلطان‌ حسین‌ بایقرا و شاعر دورۀ تیموری‌. وی‌ در خانواده‌ای‌ پرورش‌ یافت‌ كه‌ نسل‌ اندر نسل‌ در كرمان‌ امارت‌ و وزارت‌ داشتند. افضل‌الدین‌ ظاهراً در آغاز جوانی‌ زادگاه‌ خود را ترك‌ گفت‌ و به‌ سمرقند، تختگاه‌ سلطان‌ ابوسعید گوركان‌ (سل‌ ٨٥٤-٨٧٣ ق / ١٤٥٠- ١٤٦٨ م)، فرمانروای تیموری رفت و به دربار راه یافت (خواندمیر، دستور ... ، ٤٣٣-٤٣٤).
افضل‌الدین‌ پس‌از قتل‌ ابوسعید‌، آهنگ‌ خراسان‌ كرد و به‌ دربار سلطان‌ حسین‌ بایقرا (سل‌ ٨٧٣-٩١١ ق / ١٤٦٨-١٥٠٥ م) كه‌ به‌تازگی‌ بر خراسان‌ دست‌ یافته‌ بود، پیوست‌ و به‌ زودی‌ مقام‌ او چندان‌ فزونی‌ یافت‌ كه‌ در ٨٩١ ق / ١٤٨٦ م بر مسند وزارت‌ تكیه‌ زد (میرخواند، ٧ / ٨٥؛ قس‌: خواندمیر، حبیب‌ ... ، ٤ / ١٦٧، دستور، ٤٣٤).
وی افزون‌ بر تصدی‌ مشاغل‌ دولتی‌، در سرودن‌ شعر نیز توانا بود (علیشیر نوایی‌، ١١٩) و‌ «افضل‌» تخلص‌ می‌كرد (نك‌ : عبدالغنی، ١٦) و‌ در «مدح‌ پادشاه‌ اسلام‌ [ظاهراً سلطان‌ حسین‌ بایقرا] قصاید غرایی‌» سروده‌ است‌ (دولتشاه،‌ ٥١٥). از اشعار او به‌جز ابیات‌ پراكنـده‌ای‌ كـه‌ در برخی‌ منابع‌ آمده‌ (نك‌ : علیشیر نوایی‌، ٢٩٦؛ دولتشاه‌، همانجا؛ رازی‌، ٢ / ٢٧٠-٢٧٢؛ اوحدی‌، ٨٤-٨٥)، ٩٥ بیت‌ نیز در جُنگی‌ به‌ شمارۀ ٣٢٦‘٢ در كتابخانۀ مجلس‌ شورا (شورا، ٨ / ١٢-١٣) موجود است‌ (نیز نك‌ : منزوی‌، ٩ / ١٩٩٠).

مآخذ

اوحدی‌ بلیانی‌، محمد، عرفات‌ العاشقین‌، نسخۀ خطی‌ كتابخانۀ ملی‌ ملك‌، شم‌ ٣٢٤‘٥؛ خواندمیر، حبیب‌ السیر؛ همو، دستور الوزراء، به‌ كوشش‌ سعید نفیسی‌، تهران‌، ١٣٥٥ ش؛ دولتشاه‌ سمرقندی‌، تذكرة الشعراء، به‌ كوشش‌ ادوارد براون‌، لیدن‌، ١٣١٨ ق / ١٩٠٠ م‌؛ رازی‌، امین‌ احمد، هفت‌ اقلیم‌، به‌ كوشش‌ جواد فاضل‌، تهران‌، ١٣٤٠ ش؛ شورا، خطی‌؛ عبدالغنی‌، محمد، تذكرة الشعرا، به‌ كوشش‌ محمد مقتدا‌ شروانی‌، علیگره‌، ١٩١٦ م؛ علیشیر نوایی‌، مجالس‌ النفائس‌، به‌ كوشش‌ علی‌اصغر حكمت‌، تهران‌، ١٣٦٣ ش؛ منزوی‌، خطی‌ مشترك‌؛ میرخواند، محمد، روضة الصفا، تهران‌، ١٣٣٩ ش.

ابوالفضل‌ خطیبی‌ (دبا)