اَرْژَنْگ [aržang]، روزنامۀ فکاهی، اجتماعی و انتقادی مصور که به صاحب امتیازی و مدیریت عبدالله وزیرزاده در فاصلۀ ١٣٠٤-١٣٢٧ش/ ١٩٢٥- ١٩٤٨م در اصفهان منتشر می‌شد. تقاضای انتشار این روزنامه با عنوان «علی ورجه» به شورای عالی فرهنگ پیشنهاد شد. شورا در ١٣٠٣ش به شرط تغییر نام روزنامه، با انتشار آن موافقت کرد (صدر، ١/ ١١٣؛ روستایی، ٢/ ١٢٠ نیز نک‌ : تعلیم و تربیت، ٤٢٩-٤٣٢، جدول ش I) و سرانجام نخستین شمارۀ آن با نام ارژنگ در ١٣٠٤ش/ ١٩٢٥م در اصفهان منتشر شد و «علی ورجه» نام مستعار یکی از نویسندگان صاحب نام ارژنگ گردید. گویا به همین سبب ارژنگ به علی ورجه نیز معروف بوده است (صدر، همانجا؛ برزین، ٣٩). در سرمقالۀ شمارۀ اول، هدف و انگیزۀ انتشار ارژنگ را نشان دادن اوضاع و احوال اجتماعی، و اخبار و اتفاقات روزمره به شیوۀ فکاهی و طنز دانسته‌اند، و از سادگی و روانی قلم «علی ورجه» ــ یعنی روزنامۀ ارژنگ ــ و سودمند بودن آن برای عموم سخن گفته‌اند.
ارژنگ در هر شماره حاوی یک یا دو صفحه کاریکاتورهای انتقادی از اوضاع کشور بود که توسط وزیرزاده، صاحب امتیاز نشریه که در فن نقاشی چیره‌دست بود، ترسیم می‌شد. روزنامه علاوه بر کاریکاتور، مطالب گوناگون سیاسی، اقتصادی، خبری و فکاهی نیز داشت. گفتنی است که فتح‌الله وزیرزاده، مدیر روزنامۀ اخگر و برادر عبدالله صاحب امتیاز ارژنگ، با راهنماییهای خود به رونق و رواج این نشریه کمک بسیار کرد (صدر، ١/ ١١٣-١١٥؛ برای اطلاعات بیشتر دربارۀ اخگر و مدیر آن، نک‌ : همو، ١/ ٧١-٧٤؛ برزین، ٣٦). از آنجا که روزنامۀ ارژنگ عنوان و شیوۀ یک روزنامۀ فکاهی را داشت، هیچ‌گاه توقیف نشد؛ اما در سالهای آخر سلطنت رضاشاه (حک‌ ١٣٠٤-١٣٢٠ش) به سبب نامساعد بودن اوضاع سیاسی کشور مانند برخی از روزنامه‌های دیگر منتشر نمی‌شد (صدر، ١/ ١١٥؛ نیز نک‌ : بیات، ١/ ٩٣، ٥٢١).
پس از وقایع شهریور ١٣٢٠، دورۀ جدید انتشار آن تا ١٣٢٧ش/ ١٩٤٨م ادامه یافت (برزین، ٣٩؛ صدری، ١/ ٦٥؛ ساتن و کهن، ٦٣؛ صدر، همانجا). بر پایۀ اسناد موجود، وزیرزاده در اردیبهشت ١٣٢١، از وزارت فرهنگ برای روزنامۀ فکاهی ـ مصوّر ارژنگ درخواست صدور امتیاز مجدد کرد که موافقت نشد. در دی ماه همان سال قانون مطبوعات به تصویب رسید و در ١٠ خرداد ماه ١٣٢٢ امتیاز روزنامۀ ارژنگ، دوباره به نام وزیرزاده تصویب شد (روستایی، همانجا؛ قس: صلح‌جو، ١٠٥-١٠٧). در این دوره ارژنگ بیشتر به جناح چپ گرایش یافت و از هیئت حاکمه و نیز سرمایه‌داری انتقاد می‌کرد (صدر، نیز ساتن و کهن، همانجاها؛ ساتن، ٢٥٩). ارژنگ از روزنامه‌های کم تیراژ بود (همانجا؛ ابوترابیان، ٣٦) که همواره به صورت نامرتب، ابتدا هر ١٥ روز یک‌بار و بعدها به صورت هفتگی در اصفهان منتشر می‌شد. به همین سبب در طول ٢٣ سال انتشار تنها حدود ٨١٢ شماره از آن منتشر گردید (صدر، ١/ ١١٤-١١٥؛ برزین، صدری، همانجاها؛ نیز نک‌ : روستایی، ٢/ ١٢٠-١٢١، ٤/ ٨٩٢؛ قس: برزین، همانجا). کاریکاتورهای روزنامه با چاپ سنگی و بقیه صفحات ارژنگ با چاپ سربی منتشر می‌شد. قطع روزنامه نیز تقریباً وزیری متوسط بوده است (صدر، ١/ ١١٤).

مآخذ

ابوترابیان، حسین، مطبوعات ایران (از شهریور ١٣٢٠ تا ١٣٢٦)، تهران، ١٣٦٦ش؛
برزین، مسعود، شناسنامۀ مطبوعات ایران، تهران، ١٣٧١ش؛
بیات، کاوه و مسعود کوهستانی نژاد، اسناد مطبوعات (١٢٨٦-١٣٢٠ش)، تهران، ١٣٧٢ش؛
تعلیم و تربیت، تهران، ١٣٠٥ش، س ٢، شم‌ ٧ و ٨؛
روستایی، محسن و غلامرضا سلامی، اسناد مطبوعات ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
ساتن، الول، «مطبوعات ایران از سال ١٣٢٠ تا١٣٢٦ش»، ادبیات نوین ایران، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران،١٣٦٣ش؛
ساتن، الول و گوئل کهن، شهریور ٢٠ و مطبوعات ایران (پژوهشی در ساختار مطبوعات ایران، ١٣٢٦-١٣٢٠)؛
صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ١٣٦٣ش؛
صدری طباطبایی نائینی، محمد، راهنمای مطبوعات ایران ١٣٠٤-١٣٥٧ش، تهران، ١٣٧٨ش؛
صلح‌جو، جهانگیر، تاریخ مطبوعات در ایران و جهان، تهران، ١٣٤٨ش.

لیلا پژوهنده