اَرْزَنْجان [arzanjān]، استانی در آناتولی شرقی در حوضۀ علیای فرات (قره‌سو، شاخۀ بزرگ فرات) در ترکیه که مرکز آن نیز شهری به همین نام است.
استان ارزنجان میان °٣٨ و ´١٦ تا °٤٠ و ´٤٥ طول شرقی و °٣٩ و ´٢ تا °٤٠ و ´٥ عرض شمالی قرار دارد و مساحت آن ٩٠٣،١١ کمـ ٢ است. بخشهای تابع آن عبارت‌اند از: چایرلی، ایلیچ، کماح (کماخ)، رفاهیه و ترجان.
جمع‌ ‌(برآورد ٢٠٠٥م): ٦٨٨،٣٢٠ تن.
شهر ارزنجان با مساحت ١٦٦،٢ کمـ ٢ در ارتفاع ٢١٨،١ متری از سطح دریا واقع است. ارزنجان منطقه‌ای کوهستانی است. مهم‌ترین کوههای آن کشیش داغ لاری و مونزور است. قره‌سو، شاخۀ بزرگ فرات که از کوهستانهای ارزروم سرچشمه می‌گیرد، مهم‌ترین رودخانۀ این منطقه است.
ارزنجان در منطقۀ گذار بین آناتولی مرکزی و شرقی واقع است. سابقۀ ارزنجان به هزارۀ ٣ق‌م می‌رسد. این ناحیه در عصر مفرغ مسکون بود و ساکنان آن با دامداری و کشاورزی آشنایی داشتند. ساکنان باستانی آنجا، آزّی ـ هایاشا و سپس حتّیها بوده‌اند. بیشتر آثار تاریخی شهر ارزنجان در زمین لرزۀ ویرانگر ١٩٣٩م از میان رفته، و فقط شمار اندکی از آنها باقی مانده است؛ از جمله گنبدی است که بانی و تاریخ بنای آن معلوم نیست و احتمالاً متعلق به سدۀ ٧ق/ ١٣م است. ساختمان این گنبد به صورت ٨ ضلعی است. همچنین دو حمام یکی به نام حمام بیک که در ٨٧٦ق/ ١٤٧١م به دست زیاد خاتون بنا شده، و دیگری حمام‌چادرچی که در ٩٥٥ق/ ١٥٤٨م به‌دست شیخ احمد ‌ابن محمد احداث شده است.
از دانشمندان این شهر قاضی برهان‌الدین احمد (د ٨٠٠ق/ ١٣٩٨م) را می‌توان نام برد که مدتی امیر ارزنجان بوده است. وی حاشیه‌ای بر التلویح تفتازانی نوشته، و آن را الترجیح نام نهاده است.
جمع‌ ‌(برآورد ٢٠٠٥م): ٠٨٧،١١٤ تن.*

مآخذ

اولیا چلبی، محمد، سیاحت‌نامه، استانبول، ١٣١٤ق؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، قاهره، ١٩٥٩م؛
حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٢ش؛
همو، نزهة القلوب، به کوشش گ. لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/ ١٩١٣م؛
نیز:

Census of Population ١٩٩٠, State Institute of Statistics, Ankara, ١٩٩١;
IA;
Pauly;
Uzunçarṣılı, İ.H., Anadolu beylikleri, Ankara, ١٩٦٩;
YA.
علی‌اکبر دیانت