اَرْدی‌مَنِش [ardī Maneš] یا اردومنش، پسر وَهوکه، از همدستان داریوش در گروه هفت‌تنان که روز ٢٧ اکتبر (روز دهم از ماه باگَیادی) در نیسایه در ماد بر بردیا شوریدند و او را به قتل رسانیدند و داریوش را بر تخت نشاندند (یوستی، ٢١).
امستد تاریخ کشته شدن بردیا را ٢٩ سپتامبر ٥٢٢ق‌م می‌آورد (ص ١٠٨). داریوش در ستون ٤ سنگ نبشتۀ بیستون در کنار یاران خود از اردومنش یاد می‌کند (کنت، ١٣٠: DB, ٨٦). هرودت به سببی نامعلوم به جای اردی‌منش، اَسپه تینِس می‌آورد (II/ ٩٣). اسپه تینس با اینکه از شخصیتهای بزرگ هخامنشی و پیکاندار داریوش بود، در عملیات گروه هفت تنان شرکت نداشت (اشپیگل، II/ ٣٠٧). اردی‌منش که یکی از ٤ طراح نخستین قیام بود، در جریان عملیات دستگیری و کشتن بردیا و برادرش تا اتاق بردیا پیش رفت و توسط یکی از این دو به ضرب نیزه زخمی شد (همو، II/ ٣٠٨, ٣١٠).
این نام که در متنهای بابلی و ایلامیِ سنگ نبشتۀ بیستون به ترتیب به صورتهای A-ar-di-ma-ni-iš و Ar-tu-man-ni-š آمده است، در متنِ به شدت آسیب‌دیدۀ فارسی باستان به شکل Ar(duma)n(iš) بازسازی شده است (هینتس، ١٢٥؛ براندنشتاین، ١٠٥). اگر این بازسازی درست باشد، اردومنش، یعنی «مردی که مَنِشی تفتان دارد» (نیبرگ، ٣٥٢). همو عقیده دارد که اَرْدی (از واژۀ اوستایی اَرِدْرَه به معنی تفتان) حکایت از برداشت بسیار‌ کهن‌ ایرانیان از‌ گوهر منش‌ ‌[انسانی] ‌می‌کند‌ (ص٢١٩, ٣٥٢, ٤٥٤). اما بارتولمه (ص ١٩٤, ١٩٥) اردره را با وفا و اردی‌منش را «مرد با وفا» ترجمه می‌کند. هینتس (ص ١٠٥) نیز این نام را به راست کردار و با وفا برگردانده است.

مآخذ

Bartholomae, Ch., Altiranisches Wörterbuch, Berlin, ١٩٦١;
Brandenstein, W. and M. Mayrhofer, Handbuch des Altpersischen, Wiesbaden, ١٩٦٤;
Herodotus, the History, tr. A.D. Godley, London, ١٩٥٧;
Hinz, W., Neue Wege im Altpersischen, Wiesbaden, ١٩٧٣;
Justi, F., «Geschichte Irans», Grundriss der iranischen Philologie, ed. W. Geiger and E. Kuhn, Berlin, ١٩٧٤, vol. II;
Kent, R.G., Old Persian Grammar, Texts, Lexicon, New Haven, ١٩٥٣;
Nyberg, H. S., Die Religionen des alten Iran, Osnabrück, ١٩٦٦;
Olmstead, A. T., History of the Persian Empire, Chicago/ London,١٩٦٦;
Spiegel, F., Erânische Altertumskunde, Leipzig, ١٨٣٧.
پرویز رجبی