دانشنامه ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٩٨٧ - آرپاد
آرپاد
نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ٩ دی ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
آرْپاد [ārpād]، سلسلهای از فرمانروایان مجارستان از اواخر سدۀ ٩م/٣ق تا ١٣٠١م/٧٠٠ق که در دوران آنها این کشور از اتحادیۀ قبیلههای مجار به دولت نیرومندی در شرق اروپای مرکزی تبدیل شد. این سلسله نام خود را از آرپاد (د ٩٠٧م) گرفته که ٧ قبیلۀ مجار او را برگزیده بودند تا آنان را از سکونتگاهشان در کرانۀرود دُن بهسوی غرب رهبری کند(٨٨٩م). مجارها با گذشتن از کوههای کارپات (ح ٨٩٦م) در دشت پانونیا یا دشت مجارستان مستقر شدند و در نیم قرن بعدی به همسایگان خود تاختند و از آنها خراج گرفتند؛ ولی پس از شکستشان از امپراتور اُتوی اول کمتر به جنگ و ستیز پرداختند. آنان در زمان سلطنت گِزا (٩٧٢-٩٩٧م)، نوادۀ آرپاد، با غرب روابط دوستانه برقرار کردند.
ایشْتْوان اول (سل ٩٩٧- ١٠٣٨م)، پسر گزا ضمن گسترش فتوحات پدرش، ملت خود را رسماً به کیش مسیحیِ وابسته به کلیسای غرب درآورد (١٠٠٠م)، سلطۀ خود را بر ترانسیلوانی گسترش داد (١٠٠٣م) و ساختار سیاسی قبیلهای را به نظام ولایات (کنتنشینها) تبدیل کرد که هریک به وسیلۀ یک کنت انتصابی اداره میشد. بهعلاوه، ایشتوان با ادعای مالکیت هر زمینی که به تصرف شهروندان آزاد درنیامده بود، شالودۀ ثروت و قدرت بیشتر شاهان آیندۀ مجار را ریخت.
با اینکه جانشینان ایشتوان درگیر کشمکشهای زیادی بر سر جانشینی شدند، نه تنها توانستند در برابر تلاش امپراتوری مقدس روم برای تسلط بر مجارستان پایداری کنند، بلکه در زمان شاه لاسْلو (سل ١٠٧٧-١٠٩٥م) و شاه کالْمان (سل ١٠٩٥-١١١٦م) توانستند دامنۀ سلطۀ مجارستان را به کرواسی هم بکشانند. در سدۀ ١٢م امپراتوری بیزانس نفوذ زیادی در مجارستان کسب کرد، ولی بِلای سوم (سل ١١٧٣-١١٩٦م) استقلال و سلطۀ شاهان مجار را دوباره تأمین کرد.
سلسلۀ آرپاد در دوران سلطنت بلا به اوج اقتدار خود رسید و با بهدستآوردن ثروت زیاد، بر صربستان و گالیسی هم تسلط یافت و مجارستان را به صورت قدرت بزرگ و سهمگینی در بخش شرقی اروپای مرکزی درآورد. پس از مرگ بِلا، سلطنت راه انحطاط پیمود. ایمْره (سل ١١٩٦-١٢٠٤م) و برادرش آنْدْراش دوم (سل ١٢٠٥-١٢٣٥م) با بذل و بخشش زیاده از حد زمین به حامیانشان، منبع ثروت و قدرت سلطنتی را تضعیف کردند.
پس از تاخت و تاز مغولان در مجارستان (١٢٤١-١٢٤٢م) بلای چهارم (سل ١٢٣٥-١٢٧٠م) به بازسازی کشور همت گماشت، ولی در جریان کار ناگزیر به اعطای امتیازها و اختیارات فراوانی به بزرگان محلی شد و از این راه نیز بنیان سلطنت را سستتر کرد.
جانشین او آخرین پادشاه این خاندان، آندراش سوم بدون وارث مرد و سلسلۀ آرپاد که تا این زمان سخت ناتوان شده بود، منقرض گردید. از آن پس تاج و تخت مجارستان مورد منازعۀ چندینسلسلۀسلطنتی خارجی قرارگرفت که با سلسلۀآرپاد نسبت سببی پیدا کرده بودند. (١٠٠)