یکی‌از شهرستانهای استان اصفهان (نشریه...،١١)که از شمال به‌استان‌قم و از سایرجهات به شهرستان کاشان محدود است (سرشماری...، ١٣٧٥ش،نقشه). آب‌وهوای این شهرستان خشک‌وبیابانی، همراه با نوسان شدید درجۀحرارت و میزان ناچیز بارش سالانه است. از این‌رو، فاقد آبهای سطحی قابل توجه است(فرهنگ جغرافیایی‌آبادیها، ٤٩/١-٢)، با وجود این، در معرض سیلابهای بهاری و نیز حرکت ریگ قراردارد(ضرابی، ٢٠٨- ٢٠٩؛علیجان‌زاده، مقدمه،١١). ضرابی از سیل مهیب ١٢٨٣ق/ ١٨٦٦م و خرابیهای آن یاد کرده است (همانجا). در این محدوده آبهای زیرزمینی منبع اصلی تأمین آب به‌شمار می رود؛ اگرچه در گذشته قناتها آب مورد نیاز تمام آبادیهای محدوده را در دسترس قرار می‌داد (فرهنگ جغرافیایی ایران، ٣/٧)، اما امروزه با افت سطح آبهای زیرزمینی و افول آبدهی قناتها، آب موردنیاز بیشتر از طریق چاههای عمیق تأمین می‌شود (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٤٩/٢؛ نراقی، ٣٢٥). پوشش گیاهی غالب از نوع گیاهان بیابانی و درختان تاغ،گز،ون(زبان گنجشک) و بوته‌های دارویی، ازجمله گل‌ختمی و خاکشیرتشکیل‌می‌شود. نوعی آهو که جی بیر خوانده می‌شود، در این محدوده یافت می‌شود(فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٤٩/١).
محدودۀ این شهرستان به دو بخش (مرکزی و کویرات) و ٣ دهستان (سفید دشت،کویر و کویرات) تفکیک شده است (نشریه، همانجا) که شهرهای آران و بیدگل (مرکز شهرستان)، سفید شهر، نوش‌آباد، و ابوزیدآباد را در خود جای داده است (همانجا). جمعیت شهرستان آران و بیدگل در ١٣٧٥ش (آخرین سرشماری رسمی)، ٤٦١‘٧٩ نفر بود که ١٣٨٤ش، ٤٣٧‘ ٨٣ نفر برآورد شد (بازسازی...، ٥٢، ٥٤). قالی‌بافی و فعالیتهای جنبی آن در سطح‌آبادیهای شهرستان از اهمیت بسیاری برخوردار است (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا؛ نیز نک‌ : نراقی، ٣٢٦). در سالهای اخیر، واحدهای متعدد تولید فرش ماشینی و نیز شهرک فرش (ماشینی) در محدودۀ این شهرستان برپا شده است که تولیدات آنها علاوه بر مصارف داخلی، به خارج از کشور نیز صادر می‌شود. این فعالیت جدید، به صنعت فرش دست بافت صدماتی وارد آورده است (تحقیقات میدانی).
ساکنان شهرستان شیعی مذهب‌اند و به زبان فارسی سخن می‌گویند (فرهنگ جغرافیایی ایران، همانجا). گویش محلی که راجی (رایجی) یا دهی خوانده می‌شود، در برخی از آبادیها و نیز شهر آران و بیدگل رواج دارد (علیجان‌زاده، مقدمه، ١٧؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا). آبادیهای مهم ناحیه، آران، بیدگل و نوش‌آباد در دامنۀ تپه‌های شنی معروف به بند ریگ قرار داشتند (ضرابی، ٣٢).

شهر آران و بیدگل

یکی از شهرها و مرکز شهرستان آران و بیدگل استان اصفهان(نک‌ : نشریه، همانجا) که با حدود ٩١٢ متر ارتفاع و موقعیتی دشتی، در °٣٤ و ´٤ عرض و °٥١ و ´٢٩ طول جغرافیایی و در فاصلۀ ١٠ کیلومتری شمال شهر کاشان قرار دارد (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٤٩/٢). آران و بیدگل پیش از این ٢ آبادی بزرگ ناحیۀ کاشان به‌شمار می‌رفتند که هریک دارای چندین مزرعۀ وابسته(آبادی) بودند(فرهنگ جغرافیایی ایران،٣/٧، ٥٥؛ ضرابی،٣٢، ٩٧- ٩٨؛ نیزنک‌ : وصاف،٥ بب‌)؛ جمعیت این٢آبادی در اواخر دهۀ ١٣٢٠ش، به ترتیب برابر حدود ١٠ هزار و ١٥٠‘٨ نفر بود (فرهنگ جغرافیایی ایران، همانجا؛نیز نک‌ : کتاب جغرافیا...، ٢/٣١). این شهر در اواسط دهۀ ١٣٤٠ش از تلفیق دو آبادی کهن آران و بیدگل ایجاد شد (علیجان‌زاده، مقدمه، ١٠) و با ترکیبی از این دو نام گل‌آرا خوانده شد (سرشماری، ١٣٧٥ش، ٣٩، ٤٤؛ نیز نک‌ : ایرانیکا، II/٢٦٢). این نام در سالهای اخیر، یک‌بار دیگر به آران و بیدگل تغییر یافت (نشریه، همانجا؛ بازسازی...، ٥٨). شهر آران و بیدگل در١٣٥٥ش‌دارای٠٣٢‘٣٢نفرجمعیت بود(سرشماری، ١٣٥٥ش، ٤) که این شمار در سرشماریهای بعدی به ترتیب به ٢٦٥‘٤٢ (سرشماری، ١٣٦٥ش، ١٥) و ٠٧٠‘ ٥٧ نفر (سرشماری، ١٣٧٥ش، ٣٩) افزایش یافت. جمعیت فعلی شهر آران و بیدگل ٨٢٥‘٤٩نفر(١٣٨٤ش)برآورد شده‌است(بازسازی...،همانجا). فعالیت اهالی عمدتاً در بخشهای صنعت (٦/٦٧٪)، خدمات (٣/٢٣٪) و کشاورزی (٨/٧٪) متمرکز است (سرشماری، ١٣٧٥ش، ٤٤). این شهر علاوه بر ادارات دولتی، دارای واحدهای مختلف بهداشتی ـ درمانی، آموزشی و چندین‌مسجد است (فرهنگ‌جغرافیایی آبادیها، همانجا). شهر آران و بیدگل دارای واحد دانشگاه پیام نور و دانشگاه آزاد اسلامی است (تحقیقات میدانی).
بناهایی از دوره‌های‌مختلف تاریخی در آران و بیدگل بر جای مانده است، ازجمله بقعۀ امام‌زاده هلال بن علی متعلق به دورۀ صفوی که دارای بارگاه و صحن و سرای عالی و بزرگ بوده است (ضرابی، ٤٣١؛ نراقی، ٣٢٩-٣٣١)، بقعۀ امام‌زاده قاسم با گنبد مخروطی و کاشی‌کاری دورۀ صفوی، بقعۀ شاه‌زاده هادی از دورۀ صفوی، مسجدجامع قاضی با بنایی دو طبقه و آثاری از دوره‌های‌مختلف اسلامی،مسجدجامع نقشینه، مسجدمیدان و مقبرۀ مصباحی بیدگلی شاعر(فرهنگ‌جغرافیایی آبادیها، ٤٩/٢-٣؛ نراقی، ٣٣١-٣٣٥).

مآخذ

بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٨٢ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٥٥ش)، شهرستان کاشان، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٥٨ش؛
همان (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان کاشان، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
همان (١٣٧٥ش)، ١٣٧٦؛
ضرّابی، عبدالرحیم، تاریخ کاشان، به‌کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤١ش؛
علیجان‌زاده، حسین (عباس)، زبان کویر، ١٣٧٢ش، شفق؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (آران)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٦٤ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران، سازمان جغرافیایی کشور، تهران، ١٣٢٩ش؛
نراقی، حسن، آثار تاریخی شهرستانهای کاشان و نطنز، تهران، ١٣٤٨ش؛
کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور، تهران، ١٣٢٩ش؛
نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ١٣٨٤ش؛
وصاف، محمدرضا، «چراغان، جغرافیای قصبۀ بیدگل»، فرهنگ ایران زمین، ١٣٥٨ش، شم‌ ٢٤ (١-٤)، تهران؛
تحقیقات میدانی مؤلف؛
نیز:

Iranica.
عباس سعیدی