اُرانْسْکی [orānskī]، یوسیف میخایلُویچ (مۀ١٩٢٣- مۀ١٩٧٧/ اردیبهشت ١٣٠٢- اردیبهشت١٣٥٦)، زبان‌شناس و ایران‌شناس برجستۀ روس. وی در لنینگراد دیده به جهان گشود و پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی و متوسطه، در ١٩٤٠م در بخش فقه‌اللغۀ ایرانی دانشکدۀخاورشناسی دانشگاه زادگاهش نام‌نویسی کرد؛ ولی با آغاز جنگ جهانی دوم، داوطلبانه به ارتش پیوست و از اوت ١٩٤١ تا مۀ ١٩٤٥ در جبهه‌های لنینگراد و وُلخُف حضور داشت (دانشنامه،١١/ ١٤٤٩؛ نیز نک‌ : ارانسکی، ٩).
ارانسکی پس از پایان جنگ به دانشگاه لنینگراد بازگشت و تحصیل در رشتۀ زبانهای ایرانی را ادامه داد. وی زیر نظر پروفسور ا. ا. فرایمن در زبان پشتو تخصص یافت و رسالۀ پایان این دوره را با عنوان «مقولۀ نمود و مقولۀ احتمال در نظام فعل زبان پشتوی کنونی» برگزید که در نوامبر ١٩٥١ با موفقیت از آن دفاع کرد. ارانسکی از ١٩٤٨-١٩٥١م در همان دانشگاه و به پیشنهادفرایمن،به‌تدریس‌فارسی باستان و اصول مقدماتی فقه‌اللغۀ ایرانی‌پرداخت. وی سپس از اواخرسال١٩٥١تا مۀ١٩٥٥دردانشگاه تاجیکستان در بخش تاریخ و فقه‌اللغه، و از ١٩٥٥ تا ١٩٥٩م در دانشسرای عالی استالین‌آباد(دوشنبه کنونی)، تاریخ زبان فارسی و تاجیکی را تدریس کرد و از ژوئن ١٩٥٩ به بنگاه خاورشناسی فرهنگستان علوم‌شوروی،شعبۀلنینگراد پیوست(دانشنامه، همانجا).
ارانسکی درنوامبر١٩٥٤ مردمی را در وادی حصار،در حوالی دوشنبه یافت‌که خود را افغان‌می‌دانستند و به‌گویش هندی پاریا صحبت می‌کردند. وی به پژوهش دربارۀ مشخصات قومی و فرهنگ و زبان این مردم پرداخت و حاصل کارش را در ١٩٦٧م به عنوان رسالۀ دکتری خود به دانشگاه لنینگراد ارائه کرد (دانشنامه،١١/١٤٥٠؛ نیز نک‌: ارانسکی،١٠؛«زندگی‌نامه...»، ٣٩٩).
ارانسکی تا پایان عمر در بنگاه خاورشناسی شوروی مشغول پژوهش و نگارش‌بود. وی درزمینه‌های‌مختلفی کار کرد و بیش‌از ١٠٠عنوان کتاب و مقاله نوشت. او پژوهش در تاریخ و رده‌بندی زبانهای ایرانی را به‌صورت جدی دنبال کرد و به‌ویژه، به مطالعۀ گویش پاریا اهمیت بیشتری داد (نک‌ : دانشنامه، ١١/ ١٤٤٩بب‌ ).
یکی از مشهورترین آثار ارانسکی، کتاب «مقدمۀ فقه‌اللغۀ ایرانی» است که بیش از ١٠ سال بر روی آن کار کرد. این اثر در ١٩٦٠م در مسکو منتشر شد و ترجمۀ فارسی آن نیز (توسط کریم کشاورز) در ١٣٥٨ش در تهران انتشار یافت. وی در این کتاب، تمام زبانهای شناخته شدۀ ایرانی را به همراه نکات دستوری و آثار مربوط معرفی کرده است.
ارانسکی چند سال بعد، کتاب دیگری با عنوان «زبانهای ایرانی» نوشت که در ١٩٦٣م به کوشش پ. سردیوچنکو در مسکو منتشرشد. او در این کتاب با بهره‌گیری از آثار دانشمندان مختلف، زبانها و گویشهای ایرانی را معرفی کرد و برای هریک از آنها، متنی کوتاه به همراه ترجمه و توضیحات دستوری و ریشه‌شناختی واژه‌ها مثال آورد. این کتاب به برخی از زبانهای اروپایی (دانشنامه، ١١/١٤٥٠) و فارسی (نک‌ : ارانسکی) ترجمه شده است. ارانسکی در ١٦ مۀ ١٩٧٧ بر اثر سکتۀ قلبی درگذشت (نک‌ : ارانسکی، ١٠؛ دانشنامه، ١١/ ١٤٤٩).

مآخذ

ارانسکی، ی. م.، زبانهای ایرانی، ترجمۀ علی‌اشرف صادقی، تهران، ١٣٧٨ش؛
دانشنامه؛
نیز:

Bio-Bibliographies de ١٣٤ Savants, Acta Iranica, vol.XX, Leiden, ١٩٧٩.
عسکر بهرامی